समुदाय विकास योजना (Community Development Programme) ही भारताच्या ग्रामीण विकासासाठी राबवलेली एक महत्त्वाकांक्षी योजना होती, जी २ ऑक्टोबर १९५२ रोजी सुरू करण्यात आली. महात्मा गांधी यांच्या जयंतीदिनी ही योजना सुरू करण्यामागे ग्रामीण विकासाचे त्यांचे स्वप्न साकार करण्याचा उद्देश होता.

योजनेची प्रमुख उद्दिष्टे:

• ग्रामीण भागातील लोकांचे जीवनमान सुधारणे.
• शेतीत सुधारणा करून अन्न उत्पादन वाढवणे आणि पशुधन विकास करणे.
• ग्रामीण उद्योगांना प्रोत्साहन देणे आणि रोजगार निर्मिती करणे.
• आरोग्य, शिक्षण, पिण्याच्या पाण्याची सोय आणि दळणवळणाच्या सुविधांचा विकास करणे.
• स्थानिक लोकांना त्यांच्या विकासाच्या कामात सक्रियपणे सहभागी करून त्यांना आत्मनिर्भर बनवणे.
• ग्रामीण भागातील सर्वांगीण सामाजिक आणि आर्थिक विकास साधणे.

प्रमुख वैशिष्ट्ये:

• या योजनेचा मुख्य भर स्वयंसिद्धता (Self-help) आणि लोकांचा सहभाग (People's participation) यावर होता. शासनाची मदत घेऊन लोकांनी स्वतःच आपल्या समस्या ओळखून त्या सोडवाव्यात अशी कल्पना होती.
• ही योजना 'गट' (Block) स्तरावर राबवण्यात आली, ज्यात अनेक गावांचा समावेश होता. प्रत्येक गटासाठी 'गट विकास अधिकारी' (Block Development Officer - BDO) आणि 'ग्रामसेवक' (Village Level Worker) यांची नियुक्ती करण्यात आली.
• कृषी, पशुधन विकास, लघुउद्योग, शिक्षण, आरोग्य, स्वच्छता, महिला व बालविकास, सहकारी संस्था, रस्तेबांधणी अशा अनेक क्षेत्रांना या योजनेत समाविष्ट करण्यात आले होते.
• या योजनेमुळे ग्रामीण भागात एक प्रशासकीय आणि विकासात्मक संरचना तयार झाली, ज्यामुळे विकासाचे कार्य तळागाळापर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली.

महत्त्व आणि परिणाम:

• समुदाय विकास योजनेने स्वातंत्र्यानंतर ग्रामीण विकासाच्या दिशेने एक नवीन आणि महत्त्वपूर्ण पाऊल टाकले.
• या योजनेमुळे लोकांमध्ये विकासाची जाणीव निर्माण झाली आणि त्यांना विकासाच्या प्रक्रियेत सहभागी होण्याची संधी मिळाली.
• या योजनेच्या अनुभवातूनच पुढे पंचायती राज व्यवस्था (Panchayati Raj System) विकसित करण्याची कल्पना उदयास आली, ज्यामुळे स्थानिक स्वराज्य संस्थांना अधिक अधिकार आणि जबाबदाऱ्या मिळाल्या आणि लोकशाही विकेंद्रीकरण शक्य झाले.

जरी या योजनेला काही प्रमाणात मर्यादा आणि आव्हानांचा सामना करावा लागला असला तरी, भारताच्या ग्रामीण विकासाच्या वाटचालीत तिचे योगदान महत्त्वपूर्ण मानले जाते. ही योजना भविष्यातील अनेक ग्रामीण विकास कार्यक्रमांचा पाया ठरली.