संयुक्त कुटुंबांमध्ये (Joint Families) गेल्या काही वर्षांपासून अनेक बदल घडून आले आहेत. या बदलांना कारणीभूत असलेले प्रमुख घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

• औद्योगिकीकरण आणि शहरीकरण (Industrialization and Urbanization):

  उद्योगधंद्यांच्या वाढीमुळे लोकांना रोजगाराच्या संधी शोधण्यासाठी शहरांकडे स्थलांतर करावे लागते. शहरांमध्ये राहण्यासाठी कमी जागा उपलब्ध असल्याने आणि जीवनशैली अधिक वैयक्तिक असल्याने, संयुक्त कुटुंबात राहणे अवघड होते.

• आर्थिक घटक (Economic Factors):

  उत्पन्नाचे स्रोत मर्यादित असल्याने मोठ्या कुटुंबाचा आर्थिक भार सांभाळणे कठीण होते. तसेच, व्यक्तींना अधिक चांगले जीवनमान जगण्याची आणि आर्थिक स्वातंत्र्य मिळवण्याची इच्छा असते, ज्यामुळे ते विभक्त होऊन स्वतंत्र कुटुंबाची निवड करतात.

• शिक्षण आणि जागृती (Education and Awareness):

  शिक्षणाच्या वाढीमुळे लोकांच्या विचारांमध्ये बदल झाले आहेत. स्त्रियांचे शिक्षण आणि त्यांचे नोकरी करणे यामुळे त्यांना आर्थिक स्वातंत्र्य मिळते आणि त्या स्वतःचे निर्णय घेण्यास सक्षम होतात. यामुळे त्यांना वैयक्तिक स्वातंत्र्याची जाणीव होते.

• पाश्चात्त्य संस्कृतीचा प्रभाव आणि आधुनिकीकरण (Influence of Western Culture and Modernization):

  आधुनिक जीवनशैली आणि पाश्चात्त्य संस्कृतीच्या प्रभावामुळे वैयक्तिक स्वातंत्र्य, खासगीपणा आणि विभक्त कुटुंबाला प्राधान्य देण्याची प्रवृत्ती वाढली आहे. दूरचित्रवाणी, इंटरनेट यांसारख्या प्रसारमाध्यमांचाही यावर परिणाम होतो.

• जागेची कमतरता आणि घरांची समस्या (Lack of Space and Housing Issues):

  शहरांमध्ये मोठ्या घरांची उपलब्धता कमी असते आणि त्यांची किंमतही जास्त असते. त्यामुळे संयुक्त कुटुंबासाठी पुरेशी जागा असलेले घर मिळवणे कठीण होते, ज्यामुळे विभक्त राहण्याचा पर्याय निवडला जातो.

• आंतरवैयक्तिक संघर्ष (Interpersonal Conflicts):

  मोठ्या कुटुंबात वेगवेगळ्या पिढ्यांचे आणि स्वभावाचे लोक एकत्र राहत असल्याने मतभेद, मालमत्तेवरून वाद, मुलांच्या संगोपनावरून किंवा आर्थिक व्यवहारातून संघर्ष निर्माण होतात. यामुळे कुटुंबात ताणतणाव वाढतो आणि विभक्त होण्याची शक्यता वाढते.

• स्त्रियांच्या बदललेल्या भूमिका (Changing Roles of Women):

  शिक्षणामुळे आणि नोकरीमुळे स्त्रिया आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र झाल्या आहेत. त्यांना स्वतःचे निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य हवे असते आणि पारंपरिक घरगुती कामांच्या जबाबदाऱ्या कमी करण्याची इच्छा असते. यामुळे संयुक्त कुटुंबातील त्यांची पारंपरिक भूमिका बदलली आहे.

या सर्व घटकांमुळे संयुक्त कुटुंबाचे स्वरूप बदलून ते विभक्त कुटुंबात रूपांतरित होण्याचे प्रमाण वाढत आहे.