शंकराचार्य (आदि शंकराचार्य) आणि रामानुजाचार्य हे भारतीय तत्त्वज्ञानातील वेदान्त परंपरेतील दोन अत्यंत महत्त्वाचे आचार्य आहेत. दोघांनीही उपनिषदे, ब्रह्मसूत्र आणि भगवद्गीता या प्रस्थानत्रयीवर भाष्य केले असले तरी, त्यांच्या वेदान्त तत्त्वज्ञानात मूलभूत भेद आहेत. खालीलप्रमाणे त्यांचे प्रमुख फरक स्पष्ट केले आहेत:

१. परब्रह्माचे स्वरूप (Nature of Brahman):

• शंकराचार्य (अद्वैत वेदान्त):
  • शंकराचार्यांच्या मते, परब्रह्म हे 'निर्गुण' (गुणरहित) आणि 'निराकार' (आकाररहित) आहे. ते कोणत्याही लौकिक गुणांनी किंवा विशेषणांनी युक्त नाही.
  • ब्रह्म हे एकमेव परम सत्य आहे (ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या). ते 'सत्-चित्-आनंद' (अस्तित्व, चेतना, आनंद) स्वरूप आहे, पण हे त्याचे स्वरूप आहे, गुण नाहीत.
  • ब्रह्म हे सर्व द्वैताच्या पलीकडचे आणि अभिन्न आहे.
• रामानुजाचार्य (विशिष्टाद्वैत वेदान्त):
  • रामानुजाचार्यांच्या मते, परब्रह्म हे 'सगुण' (गुणांनी युक्त) आहे. ते सर्व कल्याणकारी गुणांनी परिपूर्ण आहे.
  • ते विष्णू किंवा नारायण या रूपातील ईश्वर आहे, ज्यामध्ये अनेक दिव्य आणि शुभ गुण आहेत.
  • ब्रह्म हे चेतन (जीव) आणि अचेतन (जगत्) या दोन्हींचे 'शरीर' आहे, आणि जीव व जगत् ही ब्रह्माची विशेषणे (attributes) आहेत. ब्रह्म त्यांच्यापासून भिन्न नाही, पण ते ब्रह्माच्या अधीन आहेत.

२. जीवाचे स्वरूप (Nature of Jiva - Individual Soul):

• शंकराचार्य:
  • जीवात्मा हा परब्रह्मापासून वेगळा नाही; तो ब्रह्मच आहे (जीवो ब्रह्मैव नापरः).
  • अविद्या (अज्ञान) किंवा माया यामुळे जीव स्वतःला ब्रह्मस्वरूपापासून वेगळा समजतो. अज्ञानाचा नाश झाल्यावर जीव स्वतःच्या ब्रह्मस्वरूपाला ओळखतो.
• रामानुजाचार्य:
  • जीवात्मा हा ब्रह्माचा एक अविभाज्य अंश आहे, पण तो ब्रह्माहून भिन्न आहे. तो ब्रह्माचे 'विशेषण' किंवा 'शरीर' आहे.
  • जीव अनेक आहेत, आणि ते परब्रह्माच्या अधीन आहेत. ते ब्रह्मासारखे अनंत ज्ञानी असले तरी, त्यांची शक्ती आणि व्यापकता ब्रह्मापेक्षा कमी आहे.

३. जगाचे स्वरूप (Nature of Jagat - World):

• शंकराचार्य:
  • जगत् हे 'माया' (illusion) किंवा अविद्या यामुळे निर्माण झालेले आहे. ते पारमार्थिक दृष्ट्या असत्य आहे, परंतु व्यावहारिक दृष्ट्या सत्य आहे.
  • जगाला 'अनिर्वचनीय' म्हटले जाते, म्हणजे ते सत्यही नाही आणि असत्यही नाही.
• रामानुजाचार्य:
  • जगत् हे सत्य आहे आणि ब्रह्माचे 'शरीर' किंवा 'प्रकटीकरण' आहे.
  • हे जगत् ब्रह्माच्या इच्छेनेच अस्तित्वात आले आहे आणि ते ब्रह्मापासून अविभाज्य आहे. ते ब्रह्माचाच एक भाग असल्याने ते मिथ्या असू शकत नाही.

४. मोक्ष (मुक्ती) आणि त्याचा मार्ग (Liberation and Path to it):

• शंकराचार्य:
  • मोक्ष म्हणजे आत्म्याचे ब्रह्मस्वरूपाशी असलेले ऐक्य जाणणे (ब्रह्मज्ञान). हे अज्ञानाचा नाश झाल्याने होते.
  • मोक्षाचा मुख्य मार्ग म्हणजे 'ज्ञानयोग' (ज्ञानाच्या माध्यमातून आत्म-साक्षात्कार). कर्मयोग आणि भक्तियोग हे ज्ञानयोगसाठी सहायक मानले जातात.
  • जीवन्मुक्तीची संकल्पना आहे, म्हणजे जिवंतपणीच मोक्ष प्राप्त करणे.
• रामानुजाचार्य:
  • मोक्ष म्हणजे ब्रह्माशी (विष्णूशी) सान्निध्य प्राप्त करणे, त्याचे दर्शन घेणे आणि त्याच्या सेवेत लीन होणे. जीव ब्रह्मामध्ये विलीन होत नाही, तर त्याच्याशी 'ऐक्य' म्हणजे सारूप्य प्राप्त करतो (म्हणजे त्याच्यासारखे होते, पण वेगळा अस्तित्व टिकवून ठेवतो).
  • मोक्षाचा मुख्य मार्ग म्हणजे 'भक्तियोग' (ईश्वरावर अनन्य प्रेम आणि भक्ती) आणि 'प्रपत्ती' (ईश्वराला पूर्णपणे शरण जाणे).
  • मोक्ष मिळाल्यानंतर जीव वैकुंठात जातो आणि ईश्वराची नित्य सेवा करतो.

थोडक्यात, शंकराचार्यांचा अद्वैतवाद म्हणजे अंतिम सत्य केवळ 'एक' आहे, आणि जीव व ब्रह्म यात भेद नाही, तर रामानुजाचार्यांचा विशिष्टाद्वैतवाद म्हणजे ब्रह्म हे 'विशेषणांनी युक्त' (सगुण) असले तरी ते 'एक'च आहे, पण जीव आणि जगत् ही त्याची विशेषणे असल्याने ती ब्रह्मापासून वेगळी असूनही त्याच्या अविभाज्य आहेत. रामानुजाचार्य भक्तीला महत्त्व देतात, तर शंकराचार्य ज्ञानाला.