ऑन-द-जॉब ट्रेनिंग (On-the-Job Training) आणि ऑफ-द-जॉब ट्रेनिंग (Off-the-Job Training) या कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षण देण्याच्या दोन प्रमुख पद्धती आहेत. त्यांचे अर्थ खालीलप्रमाणे स्पष्ट केले आहेत:

१. ऑन-द-जॉब ट्रेनिंग (On-the-Job Training)

ऑन-द-जॉब ट्रेनिंग म्हणजे कर्मचाऱ्याला त्याचे काम करत असतानाच ते काम कसे करावे याचे प्रशिक्षण देणे. या पद्धतीमध्ये, कर्मचारी प्रत्यक्ष कामाच्या ठिकाणी, कामाचा भाग म्हणून कौशल्ये शिकतो. हे प्रशिक्षण सहसा अनुभवी कर्मचाऱ्याच्या किंवा पर्यवेक्षकाच्या मार्गदर्शनाखाली दिले जाते.

• अर्थ: "कामावर असताना प्रशिक्षण"
• वैशिष्ट्ये:
  • कर्मचारी प्रत्यक्ष काम करत असतानाच शिकतो.
  • तत्काळ अनुभवातून शिकण्यास मिळते.
  • कमी खर्चिक असते, कारण यासाठी वेगळ्या जागेची किंवा विशेष उपकरणांची गरज नसते.
  • शिकलेले ज्ञान आणि कौशल्ये लगेच कामात येतात.
  • नवीन कर्मचाऱ्याला कामाच्या वातावरणाशी जुळवून घेण्यासाठी मदत करते.
• उदाहरणे:
  • एखादा नवीन सेल्समन अनुभवी सेल्समनसोबत फिरून ग्राहकांशी कसे बोलावे हे शिकतो.
  • नवीन ऑपरेटर यंत्रसामग्री कशी चालवायची हे वरिष्ठ ऑपरेटरच्या मार्गदर्शनाखाली शिकतो.
  • ज्युनिअर कर्मचारी सिनियर कर्मचाऱ्याचे काम पाहून शिकतो.

२. ऑफ-द-जॉब ट्रेनिंग (Off-the-Job Training)

ऑफ-द-जॉब ट्रेनिंग म्हणजे कर्मचाऱ्याला त्याच्या कामाच्या ठिकाणापासून दूर (परंतु त्याच संस्थेच्या आवारात किंवा बाहेरील ठिकाणी) विशेष वातावरणात प्रशिक्षण देणे. या पद्धतीमध्ये कर्मचाऱ्याला त्याच्या दैनंदिन कामातून काही काळासाठी बाजूला काढून प्रशिक्षण दिले जाते.

• अर्थ: "कामापासून दूर असताना प्रशिक्षण"
• वैशिष्ट्ये:
  • प्रशिक्षण विशिष्ट वर्गखोल्या, प्रयोगशाळा, किंवा प्रशिक्षण केंद्रात दिले जाते.
  • हे प्रशिक्षण अधिक संरचित (structured) आणि औपचारिक (formal) असते.
  • यात तज्ञ प्रशिक्षकांकडून विशिष्ट विषय किंवा कौशल्यांचे सखोल ज्ञान दिले जाते.
  • कर्मचाऱ्याला कामाच्या दबावाशिवाय शिकता येते.
  • नवीन कल्पना आणि तंत्रज्ञान शिकण्यासाठी अधिक संधी उपलब्ध असतात.
• उदाहरणे:
  • कर्मचाऱ्यांना कंपनीच्या बाहेर सेमिनार किंवा कार्यशाळेत पाठवणे.
  • विशेष प्रशिक्षण केंद्रात सॉफ्टवेअर वापरण्यास शिकवणे.
  • कॉलेज किंवा विद्यापीठातील विशेष कोर्समध्ये कर्मचाऱ्यांना पाठवणे.
  • संस्थेमध्येच एक वेगळी प्रशिक्षण खोली तयार करून तिथे प्रशिक्षण देणे.

थोडक्यात, ऑन-द-जॉब ट्रेनिंग हे प्रत्यक्ष कामाच्या वातावरणात अनुभवातून शिकण्यावर भर देते, तर ऑफ-द-जॉब ट्रेनिंग हे अधिक औपचारिक आणि संरचित वातावरणात सखोल ज्ञान व कौशल्ये देण्यावर लक्ष केंद्रित करते.