पर्यावरण अभ्यास (Environmental Studies) म्हणजे सजीव आणि निर्जीव घटकांचे, त्यांचे एकमेकांवरील अवलंबित्व आणि मानवी क्रियाकलापांचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम यांचा अभ्यास. हा एक आंतरविद्याशाखीय (interdisciplinary) विषय आहे, जो पर्यावरण आणि मानवी समाजातील संबंधांची सखोल माहिती देतो.

पर्यावरण अभ्यासाचे महत्त्व:

• पर्यावरणाची जाणीव आणि जागरूकता: पर्यावरण अभ्यासामुळे लोकांना पर्यावरणातील समस्या (उदा. प्रदूषण, हवामान बदल) आणि त्यांचे मानवी जीवनावर होणारे परिणाम यांची जाणीव होते. यामुळे पर्यावरणाचे संरक्षण करण्याची गरज निर्माण होते.
• नैसर्गिक संसाधनांचे संवर्धन: पाणी, हवा, खनिज पदार्थ, वनसंपदा यांसारख्या नैसर्गिक संसाधनांचा योग्य वापर कसा करावा आणि त्यांचे संरक्षण कसे करावे हे पर्यावरण अभ्यास शिकवतो, जेणेकरून पुढील पिढ्यांसाठीही ती उपलब्ध राहतील.
• प्रदूषण नियंत्रण: विविध प्रकारच्या प्रदूषणाचे (जल, वायू, ध्वनी, मृदा) कारणे, त्याचे परिणाम आणि त्यावर नियंत्रण मिळवण्याचे उपाय याबाबत माहिती मिळते.
• शाश्वत विकासाला प्रोत्साहन: पर्यावरण अभ्यासामुळे शाश्वत विकासाची संकल्पना समजते, ज्यात वर्तमान गरजा पूर्ण करताना भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजांची काळजी घेतली जाते.
• जैवविविधतेचे संरक्षण: पृथ्वीवरील विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राणी यांचे महत्त्व, त्यांच्या अधिवासाचे संरक्षण करण्याची गरज आणि जैवविविधतेच्या ऱ्हासाचे दुष्परिणाम याबद्दल अभ्यासामुळे माहिती मिळते.
• मानवी आरोग्याचे रक्षण: स्वच्छ पर्यावरण मानवी आरोग्यासाठी किती महत्त्वाचे आहे आणि प्रदूषित वातावरणाचे आरोग्यावर काय दुष्परिणाम होतात, हे पर्यावरण अभ्यासामुळे स्पष्ट होते.
• पर्यावरण धोरणे आणि कायद्यांची समज: पर्यावरणाशी संबंधित राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय कायदे, धोरणे आणि करारांबद्दल माहिती मिळते, जेणेकरून नागरिक म्हणून आपण त्यात सहभाग घेऊ शकतो.
• पर्यावरणीय समस्यांवर उपाय शोधणे: जंगलतोड, वाळवंटीकरण, नैसर्गिक आपत्त्या यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी उपाय शोधण्यासाठी आणि त्यांची अंमलबजावणी करण्यासाठी पर्यावरण अभ्यास मदत करतो.

पर्यावरण अभ्यासाचे प्रमुख घटक:

पर्यावरण अभ्यासात अनेक विषय आणि संकल्पनांचा समावेश असतो. त्याचे मुख्य घटक खालीलप्रमाणे आहेत:

• नैसर्गिक पर्यावरण (Natural Environment):
  • पर्यावरणाचे घटक: हवा, पाणी, जमीन, वनस्पती आणि प्राणी.
  • पर्यावरणाचे चक्र: कार्बन चक्र, नायट्रोजन चक्र, जल चक्र यांसारखी नैसर्गिक चक्रे.
  • पर्यावरण प्रणाली (Ecosystem): वन, वाळवंट, सागरी आणि जल पर्यावरण प्रणालींचा अभ्यास.
  • जैवविविधता (Biodiversity): वनस्पती आणि प्राणी प्रजातींचे प्रकार, त्यांचे महत्त्व आणि संरक्षण.
• मानव आणि पर्यावरण संबंध (Human-Environment Relationship):
  • मानवी वस्ती, लोकसंख्या वाढ आणि त्यांचे पर्यावरणावर होणारे परिणाम.
  • शहरीकरण आणि औद्योगिकीकरणामुळे पर्यावरणावर होणारे परिणाम.
  • शेती, ऊर्जा वापर आणि तंत्रज्ञानाचा पर्यावरणावर होणारा प्रभाव.
• पर्यावरणीय समस्या (Environmental Problems):
  • प्रदूषण: वायू प्रदूषण, जल प्रदूषण, मृदा प्रदूषण, ध्वनी प्रदूषण, किरणोत्सर्गी प्रदूषण आणि त्यांचे परिणाम व नियंत्रण.
  • जागतिक हवामान बदल: ग्रीनहाऊस वायू, ग्लोबल वॉर्मिंग, ओझोन थराचा ऱ्हास आणि त्यांचे परिणाम.
  • वनतोड आणि वाळवंटीकरण: जंगलतोडीची कारणे आणि परिणाम.
  • नैसर्गिक संसाधनांचा ऱ्हास: पाणी, खनिज पदार्थ, ऊर्जा संसाधने यांचा अतिवापर.
  • कचरा व्यवस्थापन: घनकचरा आणि औद्योगिक कचरा व्यवस्थापन.
• पर्यावरण व्यवस्थापन आणि संवर्धन (Environmental Management and Conservation):
  • नैसर्गिक संसाधनांचे संवर्धन आणि शाश्वत वापर.
  • पर्यावरणीय धोरणे, कायदे आणि नियम.
  • पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (Environmental Impact Assessment - EIA).
  • आपत्कालीन परिस्थिती व्यवस्थापन.
  • पर्यावरणाचे संरक्षण आणि संवर्धनासाठी आंतरराष्ट्रीय प्रयत्न आणि करार.
• पर्यावरण नैतिकता आणि शिक्षण (Environmental Ethics and Education):
  • पर्यावरणाप्रती मानवी जबाबदाऱ्या आणि नैतिक मूल्ये.
  • पर्यावरणीय शिक्षणाचे महत्त्व आणि जागरूकता कार्यक्रम.