वैशेषिक दर्शनानुसार 'समवाय' संकल्पना अविभाज्य आणि नित्य संबंधाशी (Inseparable and Eternal Relation) संबंधित आहे. ही एक विशिष्ट प्रकारची संगती आहे जी दोन गोष्टींमध्ये इतकी घनिष्ठ असते की त्या एकमेकांपासून वेगळ्या केल्या जाऊ शकत नाहीत.

वैशेषिक दर्शनामध्ये, समवायाला एक 'पदार्थ' (श्रेणी) मानले जाते. कणाद मुनींनी (वैशेषिक सूत्रांचे रचयिता) या संकल्पनेला खूप महत्त्व दिले आहे.

समवायाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि ते कशाशी संबंधित आहे:

• अविभाज्य संबंध (Inseparable Relation): ज्या दोन गोष्टींमध्ये समवाय संबंध असतो, त्या एकमेकांपासून वेगळ्या अस्तित्वात राहू शकत नाहीत. त्या नेहमी एकत्रच असतात.
• नित्य संबंध (Eternal Relation): हा संबंध कायमस्वरूपी असतो, तात्पुरता नाही.
• आधार आणि आधेय (Substratum and Superstratum): समवाय संबंधात एक गोष्ट दुसऱ्या गोष्टीचा आधार असते.

समवाय संबंधाची काही प्रमुख उदाहरणे:

1. अवयवी आणि अवयव (Whole and its Parts): उदा. कपडा (अवयवी) आणि त्याचे धागे (अवयव). धाग्यांशिवाय कपड्याचे अस्तित्व नाही आणि कपड्याच्या स्वरूपात धागे अविभाज्य असतात.
2. गुण आणि गुणी (Quality and its Substance): उदा. वस्तूचा रंग (गुण) आणि ती वस्तू (गुणी). पांढरा रंग हा कापूस या गुणीपासून वेगळा करता येत नाही. सौंदर्य, कडूपणा, उष्णता हे गुण त्यांच्या संबंधित वस्तूंपासून (फुले, कडू लिंब, आग) अविभाज्य आहेत.
3. क्रिया आणि क्रियावान (Action and its Agent): उदा. क्रिया (हालचाल) आणि ती क्रिया करणारी व्यक्ती/वस्तू (क्रियावान).
4. सामान्य आणि विशेष (Universality and Particularity): उदा. मनुष्यत्व (सामान्य) आणि विशिष्ट मनुष्य (विशेष).
5. विशेष आणि नित्य द्रव्य (Particularity and Eternal Substance): उदा. पृथ्वी, जल, तेज, वायू, आकाश, काल, दिशा, आत्मा आणि मन यांसारख्या नित्य द्रव्यांमध्ये असलेले 'विशेष' (अंतिम विशिष्टता).

या संकल्पनेमुळे वैशेषिक दर्शन विविध वस्तू आणि त्यांच्या गुणधर्मांमधील आंतरिक आणि स्थायी संबंध स्पष्ट करते. समवाय हा 'संयोग' (Conjunction) पेक्षा वेगळा आहे, कारण संयोग तात्पुरता आणि बाह्य संबंध असतो, तर समवाय नित्य आणि आंतरिक असतो.