बौद्ध धर्मातील 'प्रतित्यसमुत्पाद' (Dependent Origination) सिद्धांत हा एक मूलभूत आणि महत्त्वाचा सिद्धांत आहे. या सिद्धांतानुसार खालील गोष्टी योग्य आहेत:

• सर्व गोष्टी परस्परांवर अवलंबून आहेत (Interdependent Origination): या सिद्धांताचा मूळ अर्थ असा आहे की, कोणतीही गोष्ट स्वतंत्रपणे अस्तित्वात नाही. प्रत्येक गोष्ट इतर गोष्टींच्या अस्तित्वावर अवलंबून असते. एका गोष्टीच्या अस्तित्वामुळे दुसरी गोष्ट अस्तित्वात येते आणि एका गोष्टीच्या विनाशाने दुसरी गोष्ट नष्ट होते.
• कारण आणि परिणामाची साखळी (Chain of Cause and Effect): हा सिद्धांत स्पष्ट करतो की सर्व घटना कारण आणि परिणामाच्या साखळीने एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत. यात 'हे असल्याने ते होते' (When this is, that comes to be) आणि 'हे नसल्याने ते नसते' (When this is not, that does not come to be) या नियमाचे पालन केले जाते.
• दुःखाचे मूळ आणि निवृत्तीचे मार्ग (Origin and Cessation of Suffering): प्रतित्यसमुत्पाद सिद्धांत दुःख (संसार) कसे निर्माण होते आणि ते कसे थांबवले जाऊ शकते, याचे सखोल स्पष्टीकरण देतो. अज्ञानामुळे (अविद्या) दुःख निर्माण होते आणि अज्ञान दूर केल्याने दुःख थांबते.
• अनात्म (No-Self) आणि अनित्य (Impermanence) या संकल्पनांना समर्थन: हा सिद्धांत 'आत्मा' (स्थिर, अविनाशी स्व) आणि शाश्वतता या संकल्पनांना नकार देतो. सर्व गोष्टी तात्पुरत्या आणि बदलणाऱ्या आहेत कारण त्या इतर गोष्टींवर अवलंबून आहेत. 'स्व' (self) ही एक स्थिर आणि स्वतंत्र वस्तू नसून, ती अनेक घटकांच्या परस्परावलंबनातून निर्माण होणारी एक प्रक्रिया आहे.
• बारा निदान (Twelve Nidanas): प्रतित्यसमुत्पादाची सर्वात सामान्य मांडणी 'बारा निदान' या चक्राद्वारे केली जाते, जे जन्मापासून वृद्धापकाळ आणि मृत्यू पर्यंतच्या दुःखाच्या साखळीचे स्पष्टीकरण देते. हे चक्र अविद्या (अज्ञान) पासून सुरू होते आणि जरा-मरण (वृद्धापकाळ-मृत्यू) पर्यंत जाते, जे हे कसे एकमेकांवर अवलंबून आहेत हे दर्शवते.

थोडक्यात, प्रतित्यसमुत्पाद सिद्धांत हे स्पष्ट करतो की या जगात कोणतीही गोष्ट एकटी किंवा स्वतंत्र नाही; सर्व गोष्टी एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत आणि परस्परांवर अवलंबून आहेत.