संगणक (Computer) हे एक इलेक्ट्रॉनिक यंत्र आहे जे डेटा स्वीकारते, प्रक्रिया करते, साठवते आणि माहितीच्या स्वरूपात परिणाम दर्शवते. ते दिलेल्या सूचनांच्या संचावर (प्रोग्रामवर) आधारित काम करते.

संगणकाचे मुख्य दोन भाग आहेत: हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअर आज्ञावली.

हार्डवेअर (Hardware)

हार्डवेअर म्हणजे संगणकाचे भौतिक भाग, जे आपण पाहू शकतो आणि स्पर्श करू शकतो. हे संगणकाचे 'शरीर' असते. हार्डवेअरशिवाय संगणक चालणार नाही.

उदाहरणे:

• सेंट्रल प्रोसेसिंग युनिट (CPU): संगणकाचा 'मेंदू', जे सर्व प्रक्रिया करते.

• मेमरी (RAM): तात्पुरत्या डेटा साठवण्यासाठी वापरली जाते.

• स्टोरेज उपकरणे: हार्ड ड्राइव्ह (HDD) किंवा सॉलिड-स्टेट ड्राइव्ह (SSD) सारखे डेटा कायमस्वरूपी साठवणारे घटक.

• मॉनिटर: आउटपुट दर्शवणारे प्रदर्शन युनिट.

• कीबोर्ड आणि माऊस: इनपुट उपकरणे.

• प्रिंटर: हार्ड कॉपी आउटपुटसाठी.

• मदरबोर्ड: सर्व हार्डवेअर घटकांना जोडणारा मुख्य सर्किट बोर्ड.

सॉफ्टवेअर आज्ञावली (Software)

सॉफ्टवेअर आज्ञावली म्हणजे सूचनांचा किंवा प्रोग्राम्सचा संच जो हार्डवेअरला विशिष्ट कार्य कसे करावे हे सांगतो. हे संगणकाचे 'आत्मा' किंवा 'मेंदू' असते, जे अभौतिक आणि अस्पर्शयोग्य असते. सॉफ्टवेअरशिवाय हार्डवेअर काहीही करू शकत नाही.

सॉफ्टवेअरचे मुख्य प्रकार:

• ऑपरेटिंग सिस्टम (OS): Windows, macOS, Linux, Android सारखे सॉफ्टवेअर जे संगणकाच्या सर्व मूलभूत कार्यांचे व्यवस्थापन करते आणि हार्डवेअर व ॲप्लिकेशन्स दरम्यान संवाद साधते.

• ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर: विशिष्ट कार्ये पूर्ण करण्यासाठी डिझाइन केलेले प्रोग्राम, जसे की मायक्रोसॉफ्ट वर्ड (शब्द प्रक्रिया), वेब ब्राउझर (इंटरनेट सर्फिंग), गेम, फोटो एडिटर इत्यादी.

• युटिलिटी सॉफ्टवेअर: संगणकाच्या कार्यक्षमतेत सुधारणा करणारी आणि त्याची देखभाल करणारी सॉफ्टवेअर, जसे की अँटीव्हायरस, डिस्क क्लीनअप.

हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअर आज्ञावली यातील फरक

खालील तक्त्यामध्ये हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअरमधील मुख्य फरक स्पष्ट केले आहेत:

फरकाचा मुद्दा	हार्डवेअर (Hardware)	सॉफ्टवेअर आज्ञावली (Software)
स्वरूप	भौतिक आणि स्पर्शयोग्य (Physical and Tangible)	अभौतिक आणि अस्पर्शयोग्य (Non-physical and Intangible)
भूमिका	संगणकाचे भौतिक भाग, ज्याद्वारे प्रक्रिया होते.	सूचनांचा संच, जो हार्डवेअरला काय करायचे हे सांगतो.
कार्यक्षमता	हे काम करण्यासाठी सॉफ्टवेअरची गरज असते.	हार्डवेअरशिवाय काम करू शकत नाही.
उदाहरण	मॉनिटर, कीबोर्ड, माऊस, CPU, प्रिंटर, हार्ड ड्राइव्ह.	ऑपरेटिंग सिस्टम (Windows), मायक्रोसॉफ्ट वर्ड, वेब ब्राउझर, गेम्स.
विकास / दुरुस्ती	भौतिकरित्या तयार केले जाते किंवा दुरुस्त केले जाते. बिघडल्यास बदलणे आवश्यक असते.	प्रोग्रामिंग कोडद्वारे तयार केले जाते. अद्यतनित (Update) किंवा सुधारित (Modify) केले जाऊ शकते.
नुकसान	विद्युत बिघाड, अति उष्णता किंवा भौतिक नुकसानीमुळे खराब होऊ शकते.	व्हायरस, बग्स (Errors) किंवा फाइल भ्रष्ट झाल्यामुळे खराब होऊ शकते.