व्यवस्थापन एक कला?

व्यवस्थापनाला अनेकदा 'कला' आणि 'विज्ञान' या दोन्ही स्वरूपात पाहिले जाते. व्यवस्थापन एक कला आहे, हे खालील प्रमुख मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

• व्यावहारिक कौशल्य आणि उपयोजन: कलेप्रमाणेच व्यवस्थापनासाठी केवळ सैद्धांतिक ज्ञानाची नव्हे, तर त्या ज्ञानाचे प्रत्यक्ष जीवनात आणि कामाच्या ठिकाणी प्रभावीपणे उपयोजन करण्याची क्षमता लागते. व्यवस्थापकाला परिस्थितीनुसार निर्णय घ्यावे लागतात आणि योजना प्रत्यक्षात आणाव्या लागतात.
• सर्जनशीलता आणि नवनिर्मिती: व्यवस्थापनात अनेकदा जटिल समस्या सोडवण्यासाठी, नवीन संधी शोधण्यासाठी आणि कर्मचाऱ्यांना प्रेरित करण्यासाठी सर्जनशील दृष्टिकोन लागतो. प्रत्येक समस्या वेगळी असते आणि तिला सोडवण्यासाठी नवनवीन उपाययोजना कराव्या लागतात, जे कलाकाराच्या नवनिर्मिती क्षमतेसारखे असते.
• व्यक्तिगत शैली: प्रत्येक व्यवस्थापकाची काम करण्याची, निर्णय घेण्याची आणि संघाला सांभाळण्याची स्वतःची अशी एक वेगळी शैली असते. जसा प्रत्येक कलाकाराचा ब्रश स्ट्रोक किंवा गाण्याची पद्धत वेगळी असते, तसेच व्यवस्थापकाची कार्यपद्धती वैयक्तिक असते.
• अंतर्ज्ञान आणि निर्णय क्षमता: अनेकदा व्यवस्थापकांना अपुऱ्या माहितीवर किंवा अनिश्चित परिस्थितीत महत्त्वाचे निर्णय घ्यावे लागतात. अशावेळी अनुभव आणि अंतर्ज्ञानाचा वापर करून योग्य निर्णय घेणे ही एक कला आहे.
• सरावाने कौशल्य विकास: कलेप्रमाणेच व्यवस्थापनातील कौशल्ये (उदा. संवाद कौशल्य, नेतृत्व कौशल्य, समस्या निवारण कौशल्य) केवळ पुस्तकी ज्ञानाने येत नाहीत, तर अनुभवातून आणि सततच्या सरावाने ती विकसित होतात.
• मानवी घटकांशी व्यवहार: व्यवस्थापनात मुख्यतः मानवी संसाधनांशी व्यवहार केला जातो. लोकांना समजून घेणे, त्यांच्या भावनांचा आदर करणे, त्यांना प्रेरित करणे आणि त्यांच्याकडून सर्वोत्तम काम करून घेणे ही एक नाजूक कला आहे.

थोडक्यात, व्यवस्थापनात विज्ञानाचे सिद्धांत आणि नियम असले तरी, त्यांची अंमलबजावणी करण्याची, परिस्थिती हाताळण्याची आणि परिणाम साधण्याची पद्धत ही पूर्णपणे कलात्मक असते. त्यामुळे व्यवस्थापन हे निश्चितच एक कला आहे.