नियोजनाची व्याख्या (Definition of Planning):

नियोजन म्हणजे भविष्यासाठी काय करायचे आहे, ते कसे करायचे आहे, कधी करायचे आहे आणि कोणी करायचे आहे याचा निर्णय आजच घेणे. हे अपेक्षित उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी कृतींचा क्रम निश्चित करण्याची एक प्रक्रिया आहे. यामध्ये उद्दिष्टे निश्चित करणे, पर्यायी कृतींचा विचार करणे, सर्वोत्तम पर्याय निवडणे आणि तो अंमलात आणण्यासाठी आवश्यक संसाधने व कार्यपद्धती ठरवणे यांचा समावेश होतो. थोडक्यात, नियोजन म्हणजे 'पुढील कार्य काय करावे याचा विचार करणे'.

नियोजनाचे प्रकार (Types of Planning):

नियोजनाचे विविध प्रकार खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येतात:

• कालावधीनुसार (Based on Time Period):
  • दीर्घकालीन नियोजन (Long-Term Planning): हे नियोजन ५ वर्षांपेक्षा अधिक कालावधीसाठी केले जाते. यामध्ये संस्थेची दीर्घकालीन उद्दिष्टे, धोरणे आणि भविष्यातील दिशा निश्चित केली जाते. उदा. नवीन बाजारपेठेत प्रवेश करणे, नवीन उत्पादन विकसित करणे.
  • मध्यमकालीन नियोजन (Medium-Term Planning): हे नियोजन साधारणतः १ ते ५ वर्षांच्या कालावधीसाठी केले जाते. दीर्घकालीन उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी आवश्यक असलेले विभागवार किंवा प्रकल्प-आधारित नियोजन यात समाविष्ट असते. उदा. नवीन उत्पादन लाइन सुरू करणे.
  • अल्पकालीन नियोजन (Short-Term Planning): हे नियोजन एका वर्षापेक्षा कमी कालावधीसाठी असते. यामध्ये दैनंदिन कामकाजाची उद्दिष्टे आणि कार्यपद्धती ठरवली जाते. उदा. मासिक उत्पादन उद्दिष्टे, साप्ताहिक विक्री लक्ष्य.
• संस्थेतील पातळीनुसार (Based on Organizational Level):
  • व्यूहात्मक/धोरणात्मक नियोजन (Strategic Planning): हे नियोजन संस्थेतील उच्च स्तरावर केले जाते. यात संस्थेचे एकंदर ध्येय, मिशन आणि भविष्यातील दिशा ठरवली जाते. बाह्य पर्यावरणातील संधी आणि धोके लक्षात घेऊन संस्थेच्या सामर्थ्याचा आणि कमतरतांचा विचार केला जातो.
  • व्यूहरचनात्मक/कार्यक्षम नियोजन (Tactical Planning): हे मध्यम स्तरावर केले जाते. धोरणात्मक नियोजन यशस्वी करण्यासाठी आवश्यक असलेले विशिष्ट विभाग किंवा कार्यांसाठी हे नियोजन असते. उदा. उत्पादन, विपणन, वित्त विभागासाठी योजना.
  • कार्यकारी/प्रचालनात्मक नियोजन (Operational Planning): हे निम्न स्तरावर केले जाते. यामध्ये दैनंदिन कार्यांसाठी आणि क्रियाकलापांसाठी तपशीलवार योजना तयार केली जाते, ज्यामुळे धोरणात्मक आणि व्यूहरचनात्मक उद्दिष्टे साध्य करता येतात. उदा. उत्पादन वेळापत्रक, कर्मचारी ड्यूटी शेड्यूल.
• उपयोगानुसार/व्याप्तीनुसार (Based on Scope/Use):
  • स्थायी योजना (Standing Plans): या योजना एकदा तयार केल्यावर अनेक वेळा वापरल्या जातात, कारण त्या संस्थेच्या नेहमीच्या क्रियाकलापांशी संबंधित असतात. यात धोरणे (Policies), कार्यपद्धती (Procedures), नियम (Rules) आणि पद्धती (Methods) यांचा समावेश होतो.
  • एकल-उपयोगी योजना (Single-Use Plans): या योजना विशिष्ट उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी किंवा विशिष्ट प्रकल्पासाठी तयार केल्या जातात आणि उद्दिष्ट पूर्ण झाल्यावर त्यांचा उपयोग संपतो. यात कार्यक्रम (Programs), प्रकल्प (Projects) आणि अर्थसंकल्प (Budgets) यांचा समावेश होतो.
• स्वरुपानुसार (Based on Nature):
  • औपचारिक नियोजन (Formal Planning): हे नियोजन लिखित स्वरूपात असते आणि ते विशिष्ट उद्दिष्टे, कार्यपद्धती आणि नियमांनुसार केले जाते. हे अधिक पद्धतशीर आणि व्यवस्थित असते.
  • अनौपचारिक नियोजन (Informal Planning): हे नियोजन लिखित स्वरूपात नसते, तर ते वैयक्तिक निर्णय किंवा तात्पुरत्या विचारांवर आधारित असते. हे सहसा लहान संस्था किंवा व्यक्तींद्वारे केले जाते.