हृदय (Heart) हे आपल्या शरीरातील एक अत्यंत महत्त्वाचे स्नायूंचे बनलेले अवयव आहे, जे रक्ताभिसरण संस्थेचा (circulatory system) मध्यवर्ती भाग आहे. ते आपल्या मुठीच्या आकाराचे असून छातीच्या मध्यभागी, किंचित डावीकडे स्थित असते. हृदयाची रचना खालीलप्रमाणे आहे:

• चार कप्पे (Four Chambers): हृदयाचे मुख्यत्वे चार कप्पे असतात:
  • दोन अलिंद (Atria): हे हृदयाचे वरचे दोन कप्पे आहेत.
    • उजवे अलिंद (Right Atrium): शरीरातील ऑक्सिजनविरहित रक्त (deoxygenated blood) गोळा करते.
    • डावे अलिंद (Left Atrium): फुफ्फुसातून (lungs) ऑक्सिजनयुक्त रक्त (oxygenated blood) गोळा करते.
  • दोन निलय (Ventricles): हे हृदयाचे खालचे दोन कप्पे आहेत.
    • उजवे निलय (Right Ventricle): उजव्या अलिंदातून आलेले ऑक्सिजनविरहित रक्त फुफ्फुसांकडे पाठवते.
    • डावे निलय (Left Ventricle): डाव्या अलिंदातून आलेले ऑक्सिजनयुक्त रक्त संपूर्ण शरीरात पंप करते. हे कप्पे सर्वात मजबूत असतात, कारण त्यांना जास्त दाब लागतो.
• पडदा (Septum): हृदयाच्या मध्यभागी एक स्नायुमय पडदा असतो, जो हृदयाला उजव्या आणि डाव्या भागांमध्ये विभागतो. यामुळे ऑक्सिजनयुक्त आणि ऑक्सिजनविरहित रक्त मिसळत नाही.
• झडपा (Valves): हृदयामध्ये चार झडपा असतात, ज्या रक्त एकाच दिशेने वाहते याची खात्री करतात आणि उलट प्रवाह रोखतात:
  • त्रिकपर्दी झडप (Tricuspid Valve): उजव्या अलिंद आणि उजव्या निलयाच्या मध्ये.
  • द्विकपर्दी झडप / मिट्रल झडप (Bicuspid/Mitral Valve): डाव्या अलिंद आणि डाव्या निलयाच्या मध्ये.
  • फुफ्फुसीय झडप (Pulmonary Valve): उजव्या निलय आणि फुफ्फुसीय धमनीच्या (Pulmonary Artery) मध्ये.
  • महाधमनी झडप (Aortic Valve): डाव्या निलय आणि महाधमनीच्या (Aorta) मध्ये.
• रक्तवाहिन्या (Blood Vessels): हृदयाला अनेक मोठ्या रक्तवाहिन्या जोडलेल्या असतात:
  • महाशिरा (Vena Cava): शरीरातून ऑक्सिजनविरहित रक्त हृदयाकडे आणते.
  • फुफ्फुसीय धमनी (Pulmonary Artery): ऑक्सिजनविरहित रक्त हृदयापासून फुफ्फुसांकडे नेते.
  • फुफ्फुसीय शिरा (Pulmonary Veins): फुफ्फुसातून ऑक्सिजनयुक्त रक्त हृदयाकडे आणते.
  • महाधमनी (Aorta): ऑक्सिजनयुक्त रक्त हृदयापासून शरीराच्या इतर भागांमध्ये नेते.
• पेरिकार्डियम (Pericardium): हृदय एका दुहेरी थराच्या आवरणाने वेढलेले असते, ज्याला पेरिकार्डियम म्हणतात. हे आवरण हृदयाचे संरक्षण करते आणि त्याच्या हालचालीस मदत करते.

थोडक्यात, हृदय हे एक शक्तिशाली पंप आहे जे शरीराला सतत रक्त पुरवते, ज्यामुळे शरीरातील प्रत्येक पेशीला ऑक्सिजन आणि पोषक तत्वे मिळतात.