प्रकृतीपरिणामवाद, द्वैतवाद आणि वास्तववाद या तत्त्वज्ञानातील काही महत्त्वाच्या संकल्पना आहेत. त्यांचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे:

• प्रकृतीपरिणामवाद (Prakriti Parinamavada):

  ही संकल्पना प्रामुख्याने सांख्य दर्शनाशी संबंधित आहे. यानुसार, हे जग (कार्य) प्रकृती (मूळ कारण, जड पदार्थ) पासून उत्क्रांत होते किंवा तिच्यापासून उत्पन्न होते. प्रकृती ही त्रिगुणात्मक (सत्व, रज, तम) आणि सतत परिवर्तनशील आहे. या प्रकृतीमध्ये बदल होऊन महत्तत्व, अहंकार, पंचमहाभूते आणि इंद्रिये अशी क्रमाने सृष्टीची निर्मिती होते, असा याचा अर्थ आहे. म्हणजेच, कार्य हे कारणाचेच रूपांतर आहे. उदाहरणार्थ, मातीपासून घट तयार होतो, तेव्हा घट हे मातीचेच एक परिणाम (रूपांतर) असते. त्याचप्रमाणे, संपूर्ण विश्व हे प्रकृतीचेच परिणाम (रूपांतर) आहे.

• द्वैतवाद (Dvaitavada):

  द्वैतवाद म्हणजे दोन भिन्न आणि स्वतंत्र सत्यांचे अस्तित्व मानणारे तत्त्वज्ञान. भारतीय तत्त्वज्ञानात याला अनेक प्रकारे पाहिले जाते:

  • सांख्य दर्शनातील द्वैतवाद: येथे पुरुष (चेतना/आत्मा) आणि प्रकृती (जड पदार्थ/निसर्ग) हे दोन स्वतंत्र आणि अनादी तत्त्व मानले जातात. पुरुष हा निष्क्रिय साक्षी असतो, तर प्रकृती ही क्रियाशील असते आणि जगाची निर्मिती करते.
  • मध्वाचार्यांचा द्वैतवाद: यानुसार, ईश्वर (विष्णू) आणि जीव (आत्मा) हे दोन पूर्णपणे स्वतंत्र आहेत. जीव कधीही ईश्वराशी एकरूप होऊ शकत नाही. तसेच, जग हे देखील ईश्वरापासून आणि जीवापासून वेगळे व सत्य आहे.

  थोडक्यात, द्वैतवाद दोन मूलभूत, एकमेकांवर अवलंबून नसलेल्या, आणि स्वतंत्र वास्तवांचे अस्तित्व मानतो.

• वास्तववाद (Vastavavada / Realism):

  वास्तववाद म्हणजे असा तात्विक विचार जो हे मानतो की वास्तव (reality) हे आपल्या मनाच्या किंवा चेतनेच्या बाहेर स्वतंत्रपणे अस्तित्वात आहे. म्हणजेच, आपण एखाद्या वस्तूची कल्पना करतो किंवा ती पाहतो, यामुळे ती अस्तित्वात येत नाही; ती आपल्या अस्तित्वापासून किंवा आपल्या आकलनापासून स्वतंत्रपणे अस्तित्वात असते. उदाहरणार्थ, झाड हे अस्तित्वात आहे कारण ते खरंच आहे, केवळ मी ते पाहतो म्हणून नाही. वास्तववादी विचारसरणी आदर्शवादाच्या (Idealism) विरोधात उभी असते, कारण आदर्शवाद हा वास्तव हे मनाच्या किंवा विचारांच्या अधीन आहे असे मानतो.