महात्मा जोतिराव फुले यांनी मानवी हक्कांसाठी दिलेले योगदान हे अतुलनीय आणि दूरगामी होते. त्यांचे कार्य प्रामुख्याने जातीय भेदभाव, स्त्री शिक्षण आणि समाजातील दुर्बळ घटकांना न्याय मिळवून देण्यासाठी समर्पित होते.

त्यांच्या योगदानाचे प्रमुख मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:

• जातीय भेदभावाविरुद्ध संघर्ष:

  महात्मा फुले यांनी समाजातील जातीय उतरंड आणि अस्पृश्यतेवर तीव्र हल्ला चढवला. ब्राह्मणी वर्चस्वाला आव्हान देत, शूद्र आणि अतिशूद्र लोकांना त्यांच्या हक्कांविषयी जागरूक केले. त्यांना माणूस म्हणून जगण्याचा आणि समान संधी मिळण्याचा अधिकार आहे, असे ते नेहमीच सांगत.

• स्त्री शिक्षणाचे पुरस्कर्ते:

  स्त्रियांना शिक्षण नाकारणे हे त्यांच्या मानवी हक्कांचे उल्लंघन आहे, असे त्यांना वाटत होते. त्यामुळे त्यांनी आपल्या पत्नी सावित्रीबाई फुले यांच्या मदतीने १८४८ मध्ये पुण्यामध्ये भारतातील पहिली मुलींची शाळा सुरू केली. स्त्री शिक्षणाशिवाय समाजाची प्रगती अशक्य आहे, हे त्यांनी अधोरेखित केले.

• विधवा विवाहास प्रोत्साहन:

  तत्कालीन समाजात विधवांना अत्यंत वाईट वागणूक दिली जात होती आणि त्यांना पुनर्विवाहाचा अधिकार नव्हता. महात्मा फुले यांनी विधवा विवाहास पाठिंबा दिला आणि स्वतः त्यांच्या आश्रमात विधवांचा विवाह लावून दिले. त्यांनी बालविवाह आणि केशवपनासारख्या क्रूर प्रथांना विरोध केला.

• अस्पृश्यांसाठी कार्य:

  अस्पृश्य मानल्या जाणाऱ्या लोकांना सार्वजनिक ठिकाणी पाणी पिण्याची, मंदिरात जाण्याची आणि शिक्षण घेण्याची परवानगी नव्हती. महात्मा फुले यांनी त्यांच्या घराचा हौद अस्पृश्यांसाठी खुला केला, जो एक क्रांतिकारी निर्णय होता. त्यांनी अस्पृश्यांसाठी शाळा उघडल्या आणि त्यांना समानतेचा अधिकार मिळवून देण्यासाठी संघर्ष केला.

• शेतकऱ्यांचे आणि मजुरांचे कैवारी:

  शेतकरी आणि कामगार वर्गाचे शोषण थांबवण्यासाठी त्यांनी आवाज उचलला. त्यांच्या 'शेतकऱ्यांचा आसूड' या ग्रंथातून त्यांनी शेतकऱ्यांच्या दुर्दशेचे आणि त्यांच्यावर होणाऱ्या अन्यायाचे वर्णन केले. त्यांना कर्जबाजारीपणातून आणि सावकारांच्या शोषणातून मुक्त करण्यासाठी त्यांनी अनेक प्रयत्न केले.

• 'सत्यशोधक समाज' ची स्थापना:

  १८७३ मध्ये त्यांनी 'सत्यशोधक समाज' ची स्थापना केली. या समाजाचा मुख्य उद्देश समाजातील दुर्बळ घटकांना, स्त्रियांना आणि अस्पृश्यांना शिक्षण देऊन त्यांचे हक्क आणि आत्मसन्मान जागृत करणे हा होता. धार्मिक कर्मकांडांना आणि अंधश्रद्धांना विरोध करून, त्यांनी विवेकवादाचा पुरस्कार केला.

• ग्रंथलेखन:

  त्यांनी 'गुलामगिरी', 'शेतकऱ्यांचा आसूड', 'सार्वजनिक सत्यधर्म' यांसारखे अनेक ग्रंथ लिहिले. या ग्रंथातून त्यांनी जातीय भेदभावावर, धार्मिक दांभिकतेवर आणि सामाजिक अन्यायावर कठोर टीका केली, तसेच मानवी समानता आणि न्याय या मूल्यांचा पुरस्कार केला.

थोडक्यात, महात्मा फुले यांनी मानवी हक्कांची संकल्पना प्रत्यक्ष कृतीत आणली. त्यांनी शिक्षण, समानता आणि आत्मसन्मानाचा अधिकार सर्वसामान्यांना मिळावा यासाठी आयुष्यभर संघर्ष केला आणि भारतीय समाजाला एका नव्या विचारधारेकडे नेले.

स्त्रोत: महाराष्ट्र शासन - महात्मा जोतिराव फुले NCERT - The Reformers of Modern India (पृष्ठ क्र. ५९-६६)