माहिती संकलन (Data Collection) म्हणजे विशिष्ट उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी, संशोधनासाठी किंवा निर्णयासाठी पद्धतशीरपणे तथ्ये, आकडेवारी किंवा माहिती गोळा करण्याची प्रक्रिया.

माहिती संकलनाची काही प्रमुख तंत्रे खालीलप्रमाणे आहेत:

• सर्वेक्षण (Survey):

  या तंत्रामध्ये मोठ्या गटातील व्यक्तींकडून माहिती मिळवण्यासाठी प्रश्नावली (Questionnaires) किंवा ऑनलाइन फॉर्म वापरले जातात. प्रश्नावलीमध्ये संरचित (structured) किंवा असंरचित (unstructured) प्रश्न असू शकतात. हे तंत्र कमी वेळेत आणि कमी खर्चात मोठ्या प्रमाणात माहिती गोळा करण्यासाठी उपयुक्त आहे.

• निरीक्षण (Observation):

  यामध्ये संशोधक नैसर्गिक वातावरणातील घटना, वर्तन किंवा प्रक्रियांचे थेट निरीक्षण करतो आणि त्यांची नोंद करतो. निरीक्षणाचे दोन प्रकार आहेत:

  • सहभागी निरीक्षण (Participant Observation): जिथे संशोधक गटाचा भाग बनून निरीक्षण करतो.
  • असहभागी निरीक्षण (Non-Participant Observation): जिथे संशोधक बाहेरून निरीक्षण करतो.
  हे तंत्र प्रत्यक्ष आणि वस्तुनिष्ठ माहिती मिळवण्यासाठी उपयुक्त आहे.

• मुलाखत (Interview):

  मुलाखत म्हणजे संशोधक आणि प्रतिसाददाता यांच्यातील तोंडी संवाद. यामध्ये संशोधक प्रश्न विचारतो आणि प्रतिसाददाता उत्तरे देतो. मुलाखतीचे प्रकार:

  • संरचित मुलाखत (Structured Interview): पूर्वनिश्चित प्रश्नांचा संच वापरला जातो.
  • असंरचित मुलाखत (Unstructured Interview): प्रश्न लवचिक असतात आणि चर्चेच्या ओघात बदलू शकतात.
  • अर्ध-संरचित मुलाखत (Semi-structured Interview): संरचित आणि असंरचित मुलाखतींचा संगम.
  हे तंत्र सखोल आणि गुणात्मक (qualitative) माहिती मिळवण्यासाठी प्रभावी आहे.

• प्रयोग (Experiment):

  या तंत्रात, संशोधक नियंत्रित वातावरणात एक किंवा अधिक चलांमध्ये (variables) फेरफार करून त्यांचा इतरांवर काय परिणाम होतो याचा अभ्यास करतो. हे विशेषतः कार्यकारणभाव (cause and effect relationship) शोधण्यासाठी वापरले जाते. वैज्ञानिक संशोधन आणि औषध निर्मिती यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये याचा वापर होतो.

• केस स्टडी (Case Study / प्रकरण अभ्यास):

  या तंत्रात, एखाद्या विशिष्ट व्यक्ती, गट, संस्था किंवा घटनेचा सखोल आणि विस्तृत अभ्यास केला जातो. यातून त्या विशिष्ट केसबद्दल तपशीलवार आणि गहन माहिती मिळते. हे गुणात्मक संशोधनासाठी खूप महत्त्वाचे आहे.

• केंद्रित गट चर्चा (Focus Group Discussion - FGD):

  यामध्ये, एका विशिष्ट विषयावर चर्चा करण्यासाठी लहान गटातील (सामान्यतः ६-१०) लोकांना एकत्र आणले जाते. एक सूत्रसंचालक (moderator) चर्चेचे मार्गदर्शन करतो. सहभागी व्यक्तींचे दृष्टिकोन, मते आणि भावना समजून घेण्यासाठी हे तंत्र उपयुक्त आहे, विशेषतः बाजारपेठ संशोधन (market research) आणि सामाजिक संशोधनात.

• दुय्यम माहिती संकलन (Secondary Data Collection):

  या तंत्रात, संशोधक स्वतः माहिती गोळा न करता, आधीच उपलब्ध असलेल्या माहितीचा वापर करतो. ही माहिती पुस्तके, अहवाल, सरकारी आकडेवारी, लेख, इंटरनेट किंवा संशोधन पत्रिकांमधून मिळवली जाते. हे कमी खर्चिक आणि जलद असते, परंतु माहितीची विश्वसनीयता आणि प्रासंगिकता तपासावी लागते.

प्रत्येक तंत्राची स्वतःची वैशिष्ट्ये, फायदे आणि मर्यादा आहेत. संशोधनाच्या उद्दिष्टांनुसार योग्य तंत्राची निवड करणे महत्त्वाचे असते.