भारतातील समकालीन समाजात महिलांची भूमिका (Role of Women in Contemporary Indian Society) अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि बहुआयामी आहे. प्राचीन काळापासून ते आजपर्यंत महिलांच्या सामाजिक स्थानात लक्षणीय बदल झाले आहेत.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी:

प्राचीन भारतात महिलांना समाजात आदराचे स्थान होते. त्या धार्मिक विधी आणि चर्चांमध्ये सक्रियपणे सहभागी होत असत. काही राजवंशांमध्ये तर स्त्रियांच्या नावावरून पुरुषांची ओळख सांगितली जात असे. मात्र, कालांतराने, भारतीय समाजात महिलांचे स्थान घसरत गेले आणि त्यांना दुय्यम दर्जा मिळू लागला.

समकालीन समाजातील महिलांची भूमिका:

आजच्या आधुनिक काळात भारतीय महिलांनी विविध क्षेत्रांमध्ये आपले कर्तृत्व सिद्ध केले आहे. त्यांचे योगदान केवळ घरगुती कामांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही, तर त्यांनी सामाजिक, आर्थिक, राजकीय, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक अशा सर्वच पैलूंमध्ये सक्रिय सहभाग दर्शवला आहे.

• कौटुंबिक आणि सामाजिक भूमिका: महिला आजही कुटुंबाचा कणा आहेत, भावनिक आधार देतात, मुलांचे संगोपन करतात आणि घरात सलोखा राखतात. तथापि, आता त्या घरगुती निर्णय घेण्यामध्ये, आर्थिक नियोजनात आणि कौटुंबिक बाबी व्यवस्थापित करण्यातही सक्रियपणे सहभागी होतात.
• आर्थिक भूमिका: महिला मोठ्या प्रमाणावर कार्यबलात सहभागी होत आहेत. त्या शेती आणि उत्पादन क्षेत्रापासून ते व्यवसाय, तंत्रज्ञान, उद्योग आणि सेवा क्षेत्रापर्यंत सर्वत्र महत्त्वाचे योगदान देत आहेत. अनेक महिला यशस्वी उद्योजक बनल्या आहेत, ज्यामुळे रोजगार निर्मिती आणि नवोपक्रमाला चालना मिळाली आहे. आर्थिक स्वातंत्र्य मिळाल्याने त्यांना स्वतःचे निर्णय घेण्याचा आत्मविश्वास मिळतो.
• राजकीय भूमिका: पंचायत राज संस्थांमध्ये महिलांसाठी असलेल्या आरक्षणाने त्यांचे राजकीय प्रतिनिधित्व वाढवले आहे. त्या स्थानिक ते राष्ट्रीय स्तरावरील राजकारणात सक्रिय सहभाग घेत आहेत, कायदे आणि धोरणे ठरवण्यात आपले योगदान देत आहेत.
• शैक्षणिक भूमिका: शिक्षणामुळे महिला अधिक सक्षम झाल्या आहेत. शिक्षिका म्हणून त्या भावी पिढ्यांना घडवण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावतात. तसेच, त्या स्वतः उच्च शिक्षण घेऊन विविध व्यावसायिक क्षेत्रांमध्ये (उदा. IAS, IPS, वैज्ञानिक, वैमानिक, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय) आघाडीवर आहेत.
• वैज्ञानिक आणि तांत्रिक भूमिका: आज महिला विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित (STEM) यांसारख्या क्षेत्रांमध्येही मोठ्या प्रमाणावर सहभागी होत आहेत. कल्पना चावला आणि सुनीता विल्यम्स यांसारख्या महिलांनी अंतराळातही आपली ताकद दाखवली आहे.

आव्हाने आणि प्रगती:

भारतातील महिलांनी खूप प्रगती केली असली, तरी अजूनही काही आव्हाने कायम आहेत. लैंगिक असमानता, कामाच्या ठिकाणी होणारा भेदभाव, कमी वेतन आणि नेतृत्वाच्या पदांवर कमी प्रतिनिधित्व हे प्रमुख मुद्दे आहेत. स्त्री भ्रूणहत्या, बालविवाह आणि स्त्रियांबद्दलची पुरुषप्रधान मानसिकता अजूनही काही ग्रामीण भागांमध्ये दिसून येते. तरीही, शिक्षण, कायदेशीर सुधारणा, सरकारी योजना आणि सामाजिक जनजागृतीमुळे महिला सक्षमीकरणाच्या दिशेने महत्त्वपूर्ण पावले उचलली जात आहेत. [cite: 4,