महिला आणि लोकशाही

लोकशाही म्हणजे लोकांचे, लोकांसाठी आणि लोकांनी चालवलेले शासन. या शासनप्रणालीमध्ये प्रत्येक नागरिकाला समान हक्क आणि संधी मिळणे अपेक्षित असते. महिला या समाजाचा अविभाज्य भाग असल्याने लोकशाहीच्या यशस्वीतेसाठी त्यांचा सक्रिय सहभाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

१. ऐतिहासिक संघर्ष:

• जगभरात महिलांना मतदानाचा हक्क (Suffrage) मिळवण्यासाठी मोठा संघर्ष करावा लागला. अनेक देशांमध्ये त्यांना खूप उशिरा हा हक्क प्राप्त झाला. भारताने स्वातंत्र्य मिळाल्यावर लगेचच महिलांना मतदानाचा समान हक्क दिला, जो एक प्रगतीशील निर्णय होता.
• राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक क्षेत्रांमध्ये समान संधी मिळवण्यासाठी महिलांनी अनेक दशके लढा दिला आहे.

२. लोकशाहीमध्ये महिलांचे महत्त्व:

• प्रतिनिधित्व: लोकशाहीमध्ये जनतेचे प्रतिनिधित्व आवश्यक असते. समाजाचा अर्धा भाग महिला असल्यामुळे, त्यांचे विचार, गरजा आणि प्रश्न संसदेत किंवा स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये मांडले जाणे आवश्यक आहे.
• विविध दृष्टिकोन: महिलांच्या सहभागामुळे धोरणनिर्मितीमध्ये विविध दृष्टिकोन येतात. यामुळे अधिक समावेशक आणि समाजाच्या सर्व घटकांसाठी उपयुक्त असे कायदे आणि योजना तयार होतात.
• उत्तम प्रशासन: संशोधनानुसार, ज्या सरकारांमध्ये महिलांचा सहभाग जास्त असतो, तेथे भ्रष्टाचार कमी असतो आणि प्रशासन अधिक कार्यक्षम व पारदर्शक असते.
• सामाजिक न्याय: महिलांच्या सहभागामुळे लैंगिक समानतेचे मुद्दे, महिलांवरील हिंसाचार, आरोग्य, शिक्षण आणि बालसंगोपन यांसारख्या विषयांवर अधिक लक्ष दिले जाते, ज्यामुळे सामाजिक न्यायाला बळकटी मिळते.
• आर्थिक विकास: महिलांचे राजकीय सबलीकरण त्यांच्या आर्थिक सबळीकरणालाही हातभार लावते, ज्यामुळे एकूणच देशाच्या आर्थिक विकासाला गती मिळते.

३. आव्हाने:

• राजकीय प्रतिनिधित्व: आजही अनेक देशांमध्ये, भारतातही, संसद आणि विधानसभांमध्ये महिलांचे प्रमाण खूप कमी आहे.
• सामाजिक आणि सांस्कृतिक अडथळे: रूढीवादी विचार, पितृसत्ताक पद्धती आणि महिलांच्या क्षमतेवर अविश्वास हे त्यांच्या राजकीय सहभागात अडथळे निर्माण करतात.
• हिंसा आणि धमक्या: राजकारणात सक्रिय असलेल्या महिलांना अनेकदा शारीरिक आणि मानसिक हिंसाचार, धमक्या आणि ट्रोलिंगला सामोरे जावे लागते.
• आर्थिक असमानता: निवडणूक लढवण्यासाठी लागणारा निधी आणि संसाधनांच्या अभावामुळे अनेक महिलांना संधी मिळत नाही.

४. प्रगती आणि उपाययोजना:

• भारतामध्ये स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये (ग्रामपंचायत, नगरपालिका, महानगरपालिका) महिलांना ३३% ते ५०% पर्यंत आरक्षणाची सोय करण्यात आली आहे, ज्यामुळे तळागाळातील राजकारणात महिलांचा सहभाग वाढला आहे.
• महिलांच्या राजकीय प्रशिक्षणासाठी अनेक संस्था आणि सरकारी योजना कार्यरत आहेत.
• शिक्षण आणि जागरूकता यामुळे महिलांमध्ये त्यांच्या हक्कांबाबत आणि जबाबदाऱ्यांबाबत अधिक समज निर्माण होत आहे.

थोडक्यात, खरी लोकशाही तेव्हाच अस्तित्वात येते जेव्हा समाजातील प्रत्येक घटकाला, विशेषतः महिलांना, समान संधी मिळते आणि त्यांचा आवाज ऐकला जातो. महिलांचा सक्रिय सहभाग हा केवळ त्यांचा हक्क नसून, एक समृद्ध, न्यायपूर्ण आणि प्रगतीशील लोकशाहीसाठी आवश्यक आहे.