लोकशाही (Democracy) ही एक शासनप्रणाली आहे जिथे नागरिकांना निवडून दिलेल्या प्रतिनिधींद्वारे थेट किंवा अप्रत्यक्षपणे शासन करण्याचा अधिकार असतो. 'लोकशाही' हा शब्द ग्रीक शब्दांवरून आला आहे: 'डेमोस' (Demos) म्हणजे लोक आणि 'क्रेटोस' (Kratos) म्हणजे सत्ता किंवा शासन. त्यामुळे, लोकशाही म्हणजे 'लोकांचे शासन'.

लोकशाहीची प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि मूलभूत तत्त्वे:

• जनता सार्वभौम: लोकशाहीमध्ये अंतिम सत्ता लोकांच्या हातात असते. सरकार लोकांच्या इच्छेने चालते.
• समानता: कायद्यापुढे सर्व नागरिक समान असतात आणि त्यांना समान संधी मिळतात. धर्म, वंश, लिंग किंवा जातीवर आधारित कोणताही भेदभाव केला जात नाही.
• स्वातंत्र्य: नागरिकांना विचार, भाषण, संघटना आणि चळवळीचे स्वातंत्र्य असते.
• न्याय: सर्व नागरिकांना सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्याय मिळतो.
• नियमित आणि निष्पक्ष निवडणुका: ठराविक कालावधीनंतर निवडणुका घेतल्या जातात, ज्यात नागरिक मतदान करून आपले प्रतिनिधी निवडतात. या निवडणुका निष्पक्ष आणि भयमुक्त वातावरणात पार पडतात.
• बहुमताचे शासन आणि अल्पसंख्याकांचे हक्क: निवडून आलेले बहुमत सरकार स्थापन करते, परंतु अल्पसंख्याकांच्या हक्कांचे आणि मतांचेही संरक्षण केले जाते.
• कायद्याचे राज्य: सरकार आणि नागरिक दोघेही कायद्याच्या कक्षेत येतात. कुणीही कायद्यापेक्षा मोठा नसतो.
• उत्तरदायित्व आणि जबाबदारी: सरकार लोकांप्रति उत्तरदायी असते आणि त्यांना आपल्या कामांसाठी जबाबदार धरले जाते.

लोकशाहीचे प्रकार:

• प्रत्यक्ष लोकशाही (Direct Democracy): यामध्ये नागरिक थेट कायदे आणि धोरणे ठरवण्यात सहभागी होतात (उदा. प्राचीन अथेन्स, काही स्विस कॅन्टन्स).
• अप्रत्यक्ष किंवा प्रातिनिधिक लोकशाही (Indirect or Representative Democracy): यामध्ये नागरिक आपले प्रतिनिधी निवडतात आणि हे प्रतिनिधी कायदेमंडळात लोकांच्या वतीने निर्णय घेतात. सध्या जगात बहुतांश देशांमध्ये हा प्रकार प्रचलित आहे (उदा. भारत, अमेरिका, युनायटेड किंगडम).

लोकशाहीचे फायदे:

• नागरिकांना सहभागाची संधी मिळते.
• मानवी हक्कांचे आणि स्वातंत्र्यांचे संरक्षण होते.
• सरकार लोकांना जबाबदार असते.
• शांततापूर्ण सत्ता हस्तांतरण शक्य होते.
• विविधता आणि बहुलता स्वीकारली जाते.

लोकशाहीसमोरील आव्हाने:

• निर्णय प्रक्रिया संथ असू शकते.
• शिक्षणाचा अभाव किंवा माहितीचा गैरवापर यामुळे मतदारांची दिशाभूल होऊ शकते.
• राजकीय अस्थिरता किंवा गटबाजीची शक्यता.
• गरिबी आणि आर्थिक असमानता लोकशाहीच्या यशाला बाधा आणू शकते.
• भ्रष्टाचार हे लोकशाहीपुढील मोठे आव्हान आहे.

लोकशाही ही केवळ एक शासनप्रणाली नसून, ती एक जीवनशैली आणि मूल्यांची प्रणाली आहे जी नागरिकांना सन्मानाने जगण्याचा अधिकार देते.