सहभागी संकल्पनेमध्ये (Participatory Development) स्वयंसेवी संस्थांची (NGOs - Non-Governmental Organizations) भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आणि बहुआयामी असते. सहभागी विकास म्हणजे स्थानिक समुदायाला त्यांच्या स्वतःच्या विकासाच्या प्रक्रियेत सक्रियपणे सामील करणे. यामध्ये स्वयंसेवी संस्था खालीलप्रमाणे योगदान देतात:

• समुदाय संघटन आणि सक्षमीकरण (Community Organization and Empowerment):

  स्वयंसेवी संस्था स्थानिक समुदायांना एकत्र आणतात, त्यांना त्यांच्या हक्कांबद्दल आणि गरजांबद्दल जागरूक करतात. त्यांच्या क्षमता वाढवण्यासाठी प्रशिक्षण देतात आणि त्यांना निर्णय प्रक्रियेत सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित करतात.

• मध्यस्थी आणि दुवा (Facilitation and Linkage):

  त्या सरकार, आंतरराष्ट्रीय संस्था आणि स्थानिक समुदाय यांच्यात एक दुवा म्हणून काम करतात. सरकारी योजना आणि धोरणांची माहिती समुदायापर्यंत पोहोचवतात आणि समुदायाच्या गरजा व सूचना सरकारपर्यंत पोहोचवतात.

• वकिली आणि प्रतिनिधीत्व (Advocacy and Representation):

  वंचित आणि दुर्बळ घटकांचे प्रश्न मांडण्यासाठी आणि त्यांच्या हिताचे रक्षण करण्यासाठी स्वयंसेवी संस्था वकिली करतात. सार्वजनिक धोरणांवर प्रभाव टाकून समुदायाच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी प्रयत्न करतात.

• क्षमता बांधणी (Capacity Building):

  समुदायातील लोकांना कौशल्ये (उदा. नियोजन, व्यवस्थापन, प्रकल्प अंमलबजावणी) शिकवून त्यांना स्वतःचे विकास प्रकल्प राबवण्यासाठी सक्षम करतात. यामुळे त्यांची आत्मनिर्भरता वाढते.

• माहितीचा प्रसार आणि जागरूकता (Information Dissemination and Awareness):

  विकास प्रकल्पांची माहिती, आरोग्य, शिक्षण आणि पर्यावरणासारख्या महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर जागरूकता निर्माण करण्याचे काम करतात. ज्यामुळे समुदाय योग्य निर्णय घेऊ शकतो.

• नियोजन आणि अंमलबजावणीतील सहभाग (Participation in Planning and Implementation):

  प्रकल्पाच्या नियोजन, अंमलबजावणी आणि मूल्यमापनाच्या प्रत्येक टप्प्यावर समुदायाचा सक्रिय सहभाग सुनिश्चित करतात. यामुळे प्रकल्प स्थानिक गरजांशी सुसंगत राहतो आणि त्याची स्वीकारार्हता वाढते.

• पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व (Transparency and Accountability):

  विकासाच्या प्रक्रियेत पारदर्शकता आणण्यासाठी आणि संबंधित अधिकारी व संस्थांना समुदायाप्रती अधिक जबाबदार बनवण्यासाठी स्वयंसेवी संस्था महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

थोडक्यात, सहभागी संकल्पनेमध्ये स्वयंसेवी संस्था एक उत्प्रेरक (catalyst) म्हणून काम करतात, ज्यामुळे स्थानिक समुदायांना त्यांच्या विकासाचे शिल्पकार बनण्याचे सामर्थ्य मिळते.