समाजशास्त्र आणि झिमरमन यांनी ग्रामीण आणि शहरी भागांमध्ये फरक करण्यासाठी काही निकष वापरले आहेत. त्या आधारावर या दोन भागांतील फरक स्पष्ट करता येतो.

• व्यवसाय:
• ग्रामीण: शेती हा मुख्य व्यवसाय आहे.
• शहरी: उद्योग, व्यापार, सेवा क्षेत्र हे मुख्य व्यवसाय आहेत.
• लोकसंख्या:
• ग्रामीण: लोकसंख्या कमी असते.
• शहरी: लोकसंख्या जास्त असते आणि घनता अधिक असते.
• सामाजिक संबंध:
• ग्रामीण: संबंध अधिक घनिष्ठ आणि समोरासमोरचे असतात.
• शहरी: संबंध औपचारिक आणि तात्पुरते स्वरूपाचे असू शकतात.
• जीवनशैली:
• ग्रामीण: जीवनशैली साधी आणि निसर्गावर अवलंबून असते.
• शहरी: जीवनशैली आधुनिक आणि तंत्रज्ञानावर आधारित असते.
• सामाजिक गतिशीलता:
• ग्रामीण: सामाजिक गतिशीलता कमी असते.
• शहरी: सामाजिक गतिशीलता अधिक असते, ज्यामुळे व्यक्ती आपल्या सामाजिक स्थितीत बदल करू शकते.
• शिक्षणाची उपलब्धता:
• ग्रामीण: शिक्षणाच्या संधी कमी असतात.
• शहरी: शिक्षणाच्या अनेक संधी उपलब्ध असतात.
• तंत्रज्ञान:
• ग्रामीण: तंत्रज्ञानाचा वापर कमी असतो.
• शहरी: तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.

महत्व:

• धोरण आणि नियोजन: ग्रामीण आणि शहरी भागांसाठी योग्य धोरणे आणि योजना बनवण्यासाठी हे निकष महत्त्वाचे आहेत.
• विकास कार्यक्रम: कोणत्या भागात कोणत्या प्रकारच्या विकास कार्यक्रमांची गरज आहे, हे ठरवण्यासाठी उपयुक्त ठरते.
• संशोधन: समाजशास्त्रीय संशोधनासाठी हे निकष आधारभूत ठरतात, ज्यामुळे ग्रामीण आणि शहरी समाजाचा अभ्यास करणे सोपे होते.
• समस्यांची जाणीव: ग्रामीण आणि शहरी भागांतील समस्या समजून घेण्यासाठी आणि त्यावर उपाय शोधण्यासाठी मदत करतात.

हे निकष आपल्याला ग्रामीण आणि शहरी भागांतील फरक समजून घेण्यास मदत करतात आणि त्याद्वारे योग्य उपाययोजना करता येतात.

अधिक माहितीसाठी आपण खालील संकेतस्थळांना भेट देऊ शकता:

• Rural-Urban Continuum: Meaning, Characteristics and Other Details