राज्यघटनेतील मूल्ये शालेय स्तरावरच विद्यार्थ्यांमध्ये रुजावित आणि हेच विद्यार्थी भविष्यात सुजाण नागरिक म्हणून घडावेत हा मूल्यवर्धन कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे. मुलांमध्ये घटनात्मक मूल्ये रुजावित यासाठी शाळा प्रयत्न करत असतातच. मूल्यवर्धन कार्यक्रमामुळे या प्रयत्नांना आणखी बळकटी मिळेल.

मूल्यवर्धनविषयी

संकल्पना

मुलांमध्ये घटनात्मक मूल्ये शालेय वयातच रुजायला हवीत, तसेच भविष्यात त्यांच्यामधून चांगले लोकशाहीभिमुख नागरिक घडायला हवेत, या उद्देशाने शांतिलाल मुथ्था फाउंडेशनतर्फे शाळांसाठी मूल्यवर्धन हा कार्यक्रम तयार करण्यात आला आहे. मराठी प्रमाणेच हिंदी, इंग्रजी, उर्दू आणि कोकणी भाषांमध्येही हा कार्यक्रम उपलब्ध केला आहे.

सामाजिक क्षेत्रात तीन दशकांहून अधिक वर्षे कार्यरत असलेल्या श्री. शांतिलाल मुथ्था यांनी विद्यार्थ्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी मूल्यवर्धनचे बीज रोवले आहे. मूल्यवर्धनमुळे संपूर्ण देशात शैक्षणिक क्रांती होईल असा त्यांना विश्वास आहे.

महाराष्ट्र सरकारने हा उपक्रम स्वीकारला असून जिल्हा परिषदेच्या शाळांमध्ये याची प्रभावी अंमलबजावणी चालू आहे. गोवा सरकारनेसुद्धा हा कार्यक्रम स्वीकारला आहे.

उद्देश

राज्यघटनेतील मूल्ये शालेय स्तरावरच विद्यार्थ्यांमध्ये रुजावित आणि हेच विद्यार्थी भविष्यात सुजाण नागरिक म्हणून घडावेत हा मूल्यवर्धन कार्यक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.

मुलांमध्ये घटनात्मक मूल्ये रुजावित यासाठी शाळा प्रयत्न करत असतातच. मूल्यवर्धन कार्यक्रमामुळे या प्रयत्नांना आणखी बळकटी मिळेल.

मूल्यवर्धनच्या माध्यमातून शाळा हे उद्दिष्ट नियोजित आणि पद्धतशीरपणे साध्य करू शकतील, मुलांमध्ये आमुलाग्र असे परिवर्तन होईल असा विश्वास आहे.

वैशिष्ट्ये

मूल्यवर्धन हा कार्यक्रम राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा २००५, शिक्षण हक्क कायदा २००९, राज्याच्या प्राथमिक शिक्षण अभ्यासक्रमाची उद्दिष्टे तसेच इतर महत्त्वाच्या राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय शैक्षणिक दस्तावेजांतील अपेक्षांशी सुसंगत आहे.

प्रतिष्ठेचा आदर, स्वायतत्ता, जबाबदारी, सर्जनशील विचार, विविधतेचा आदर, सुसंवादी नातेसंबंध, इतरांबद्दल आस्था आणि सक्रिय योगदान ही आठ मूल्ये घटनात्मक मूल्यांच्या आधारावर सुचविलेली आहेत.

राज्य घटनेतील मूल्ये मुलांमध्ये रुजावित हे शालेय शिक्षणाचे मूलभूत उद्दिष्ट आहे. भारतीय संविधानात ठळकपणे नमूद केलेल्या स्वातंत्र्य, न्याय, समता आणि बंधूता या चार मुख्य मूल्यांचा मूल्यवर्धनच्या उपक्रमात समावेश केलेला आहे.

यासाठी शाळांचा, शिक्षकांचा सकारात्मक प्रतिसाद मिळणेही तेवढेच आवश्यक आहे. मूल्यवर्धन या कार्यक्रमाद्वारे शाळा हे उद्दिष्ट नियोजित व पद्धतशीरपणे साध्य करू शकतात.

मुल्यावर्धन (Value Addition) म्हणजे काय?

मुल्यावर्धन म्हणजे एखाद्या उत्पादनात किंवा सेवेत सुधारणा करून त्याची गुणवत्ता वाढवणे, ज्यामुळे ग्राहकाला अधिक फायदा होतो. सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास,Existing product आहे त्यापेक्षा अधिक चांगलं बनवणे म्हणजे मुल्यावर्धन.

उदाहरणार्थ,

• कृषी क्षेत्र: शेतात पिकवलेल्या टोमॅटोपासून सॉस बनवणे.
• तंत्रज्ञान क्षेत्र: मोबाईल ॲपमध्ये नवीन वैशिष्ट्ये (features) जोडणे.
• शिक्षण क्षेत्र: विद्यार्थ्यांना फक्त पुस्तकी ज्ञान न देता, त्यांना कौशल्ये (skills) शिकवणे.

मुल्यावर्धन का आवश्यक आहे?

मुल्यावर्धन आवश्यक असण्याची काही कारणे:

1. स्पर्धात्मकता (Competitiveness): आजच्या बाजारात टिकून राहण्यासाठी, सतत आपल्या उत्पादनात किंवा सेवेत सुधारणा करणे आवश्यक आहे.
2. अधिक नफा (More Profit): सुधारित उत्पादने/सेवा अधिक किमतीत विकल्या जाऊ शकतात, ज्यामुळे जास्त नफा मिळतो.
3. ग्राहकSatisfaction (समाधान): जेव्हा ग्राहकांना चांगली गुणवत्ता आणि अधिक फायदे मिळतात, तेव्हा त्यांचे समाधान वाढते.
4. नवीन संधी (New Opportunities): मुल्यावर्धनामुळे नवीन बाजारपेठा आणि व्यवसाय संधी निर्माण होतात.
5. आर्थिक विकास (Economic Development): एकूणच, मुल्यवर्धनामुळे देशाच्या आर्थिक विकासाला मदत होते.

थोडक्यात, मुल्यवर्धन म्हणजे 'value' वाढवणे, ज्यामुळे विक्रेता आणि ग्राहक दोघांनाही फायदा होतो.