न्याय दर्शन

न्याय दर्शनानुसार 'संशय' (doubt) अनेक कारणांमुळे निर्माण होतो. संशय म्हणजे एकाच वस्तूमध्ये किंवा विषयामध्ये दोन किंवा अधिक परस्परविरोधी मतांबद्दल अनिश्चितता किंवा डळमळीत स्थिती.

संशय निर्माण होण्याची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• समानधर्म-उपपत्ती (Perception of common attributes):

  जेव्हा एखाद्या वस्तूत अनेक वस्तूंमध्ये आढळणारे सामान्य गुणधर्म (common attributes) दिसतात, पण तिचे विशेष गुणधर्म (distinguishing attributes) स्पष्ट नसतात, तेव्हा संशय निर्माण होतो. उदाहरणार्थ, अंधुक प्रकाशात दूरवर एक उंच वस्तू दिसल्यास, ती 'माणूस' आहे की 'खांब' याचा संशय येतो, कारण माणूस आणि खांब दोघांमध्येही उंची हा सामान्य गुणधर्म आहे.

• अनेकधर्म-उपपत्ती (Perception of multiple conflicting attributes):

  जेव्हा एखाद्या वस्तूत एकाच वेळी अनेक परस्परविरोधी गुणधर्म (conflicting attributes) दिसतात, तेव्हा ती नेमकी कोणती वस्तू आहे हे निश्चित होत नाही आणि संशय येतो.

• विप्रतिपत्ती (Conflicting statements/opinions):

  जेव्हा एखाद्या विषयाबद्दल किंवा घटनेबद्दल परस्परविरोधी विधाने, मते किंवा दावे ऐकायला मिळतात, तेव्हा सत्य काय आहे याबद्दल संशय निर्माण होतो. उदा. दोन व्यक्ती एकाच घटनेबद्दल भिन्न कथा सांगतात.

• अनवधारण (Absence of decisive knowledge / Non-apprehension of distinguishing features):

  जेव्हा एखाद्या वस्तूचे विशिष्ट, निर्णायक किंवा भेदक गुणधर्म (distinguishing features) निश्चितपणे समजत नाहीत किंवा उपलब्ध नसतात, तेव्हा त्या वस्तूच्या अस्तित्वावर किंवा स्वरूपावर संशय येतो. म्हणजेच, निश्चित ज्ञानाचा अभाव हे देखील संशयाचे एक कारण आहे.

न्याय दर्शन हे प्रमाणज्ञानावर (valid knowledge) भर देते आणि संशय हे प्रमाणज्ञानाच्या मार्गातील एक अडथळा मानले जाते. या अडथळ्यांवर मात करून निश्चित ज्ञानाची प्राप्ती करणे हे न्याय दर्शनाचे उद्दिष्ट आहे.

न्याय दर्शनामध्ये 'प्रमाण' म्हणजे सत्याचे किंवा योग्य ज्ञानाचे (प्रमाचे) साधन होय. दुसऱ्या शब्दांत, ज्या साधनांद्वारे आपल्याला वस्तूंचे खरे ज्ञान प्राप्त होते, त्यास 'प्रमाण' असे म्हणतात. न्याय दर्शन हे 'प्रमाणशास्त्र' म्हणून ओळखले जाते, कारण ते ज्ञानाच्या साधनांवर आणि ज्ञानाच्या वैधतेवर विशेष भर देते.

न्याय दर्शनानुसार, जगातील वस्तूंना जशा आहेत त्याच रूपात जाणणे म्हणजे 'प्रमा' (यथार्थ ज्ञान). हे ज्ञान प्राप्त करण्यासाठी जी साधने वापरली जातात, ती 'प्रमाण' होत.

न्याय दर्शनामध्ये मुख्यत्वे चार प्रमाणांचा स्वीकार केला आहे:

1. प्रत्यक्ष (Perception): हे सर्वात महत्त्वाचे प्रमाण मानले जाते. यातून आपल्याला इंद्रियांच्या (डोळे, कान, नाक, जीभ, त्वचा) प्रत्यक्ष संपर्कातून वस्तूंचे ज्ञान मिळते. उदा. 'मी घटाला पाहतो' हे प्रत्यक्ष ज्ञान आहे.
2. अनुमान (Inference): अज्ञात वस्तूचे ज्ञान ज्ञात वस्तूवरून काढणे म्हणजे अनुमान. उदा. धूर पाहून अग्नीचे अनुमान करणे. यात 'हेतू' (धूर) आणि 'साध्य' (अग्नी) यांच्यातील संबंधावर आधारित ज्ञान असते.
3. उपमान (Comparison/Analogy): हे प्रमाण अज्ञात वस्तूचे ज्ञान ज्ञात वस्तूच्या साधर्म्यावरून (समानतेवरून) करून देते. उदा. 'गाईसारखा दिसणारा प्राणी म्हणजे गवय (रानटी गाय)'. यात सादृश्यता महत्त्वाची असते.
4. शब्द (Verbal Testimony): विश्वसनीय व्यक्तीने (आप्त) सांगितलेली गोष्ट किंवा वेदांसारख्या धर्मग्रंथांमधील वचने ही 'शब्द प्रमाण' मानली जातात. जी व्यक्ती सत्य बोलणारी आणि ज्ञानी असते, तिच्या शब्दांवर विश्वास ठेवून प्राप्त झालेले ज्ञान हे शब्द प्रमाण होय.

या चार प्रमाणांच्या मदतीने न्याय दर्शन कोणत्याही गोष्टीचे खरे स्वरूप तपासते आणि सत्याची स्थापना करते. कोणत्याही वादविवादात किंवा सिद्धान्ताची सत्यता तपासताना या प्रमाणांचा वापर केला जातो.