ग्रंथ वर्गीकरण

वर्गीकरण (Classification) या संज्ञेचा अर्थ असा आहे की, वस्तू, संकल्पना, माहिती किंवा सजीवांना त्यांच्या समान गुणधर्मांवर आधारित गटांमध्ये किंवा श्रेणींमध्ये विभागण्याची प्रक्रिया. यामुळे गोष्टींची रचनाबद्धता, व्यवस्थापन आणि समज सुलभ होते. हे जटिल माहितीला सोप्या आणि सुव्यवस्थित स्वरूपात मांडण्यास मदत करते, ज्यामुळे ती शोधणे, अभ्यासणे आणि त्यावर प्रक्रिया करणे सोपे होते. उदा. सजीवांचे वर्गीकरण किंवा रासायनिक मूलद्रव्यांचे वर्गीकरण.

ग्रंथ वर्गीकरण (Book Classification) म्हणजे ग्रंथालयातील पुस्तके आणि इतर वाचन साहित्य त्यांच्या विषयानुसार, स्वरूपानुसार किंवा इतर संबंधित गुणधर्मांनुसार पद्धतशीरपणे आयोजित करण्याची प्रक्रिया. याचा मुख्य उद्देश असा आहे की, वाचकांना त्यांच्या गरजेनुसार माहिती आणि पुस्तके सहजपणे शोधता यावीत.

ग्रंथ वर्गीकरणाची आवश्यकता आणि फायदे:

• संग्रहाची व्यवस्था: ग्रंथालयातील अफाट पुस्तकांचा संग्रह व्यवस्थित ठेवण्यासाठी वर्गीकरण महत्त्वाचे आहे. यामुळे गोंधळ टाळता येतो.
• सहज उपलब्धता: यामुळे विशिष्ट विषयावरील सर्व पुस्तके एकाच ठिकाणी उपलब्ध होतात, ज्यामुळे वाचकांना ती शोधणे सोपे जाते.
• वेळेची बचत: वाचकांना आणि ग्रंथपालांना पुस्तके शोधण्यासाठी लागणारा वेळ वाचतो.
• नवीन पुस्तके जोडणे: नवीन आलेली पुस्तके योग्य ठिकाणी ठेवण्यासाठी वर्गीकरण पद्धत मदत करते, ज्यामुळे ग्रंथालय सतत अद्ययावत राहते.
• ज्ञान क्षेत्रातील संबंध: वेगवेगळ्या विषयांच्या संबंधांनुसार पुस्तके वर्गीकृत केल्याने ज्ञान क्षेत्रातील संबंध समजण्यास मदत होते.

ग्रंथ वर्गीकरण करण्यासाठी काही विशिष्ट पद्धती वापरल्या जातात, जसे की ड्यूई डेसिमल वर्गीकरण (Dewey Decimal Classification - DDC) किंवा लायब्ररी ऑफ काँग्रेस वर्गीकरण (Library of Congress Classification - LCC) इत्यादी. या पद्धती पुस्तकांना विशिष्ट सांकेतिक क्रमांक देतात, जे त्यांच्या विषयानुसार निश्चित केले जातात आणि याच क्रमांनुसार पुस्तके ग्रंथालयात मांडली जातात.

ड्युई डेसिमल वर्गीकरण पद्धती (DDC) ही ग्रंथालयांमधील ग्रंथांचे विषय आणि सामग्रीनुसार वर्गीकरण करण्याची एक मानक पद्धत आहे. या पद्धतीत जगातील सर्व ज्ञान दहा मुख्य वर्गांमध्ये (Main Classes) विभागले आहे, जे 000 ते 900 पर्यंत आहेत. प्रत्येक मुख्य वर्गाला पुढे उपवर्ग (Divisions) आणि विभाग (Sections) मध्ये विभागले जाते, ज्यामुळे अधिक विशिष्ट वर्गीकरण करणे शक्य होते.

आपण दिलेल्या ग्रंथांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे:

1. औषधे (Medicines)

• मुख्य वर्ग (Main Class): 600 - तंत्रज्ञान (Technology)
• उपवर्ग (Division): 610 - वैद्यकीय विज्ञान; औषधे (Medical sciences; Medicine)
• विभाग (Section): 615 - औषधनिर्माणशास्त्र आणि उपचारपद्धती (Pharmacology & Therapeutics)
• स्पष्टीकरण: 'औषधे' हा विषय वैद्यकीय विज्ञानाचा भाग असल्याने, तो 600 या तंत्रज्ञान वर्गात येतो. विशेषतः औषधनिर्माणशास्त्र आणि विविध प्रकारची औषधे 615 या क्रमांकाखाली वर्गीकृत केली जातात.

2. साहित्य (Literature)

• मुख्य वर्ग (Main Class): 800 - साहित्य (Literature)
• उपवर्ग (Division): 800 - साहित्य, वक्तृत्वकला आणि समीक्षा (Literature, Rhetoric, & Criticism)
• विभाग (Section): 808 - वक्तृत्वकला आणि साहित्यसंग्रह (Rhetoric & Collections of Literature) किंवा 809 - साहित्याचा इतिहास, वर्णन आणि समीक्षा (History, Description, & Critical Appraisal of Literature)
• अधिक विशिष्टीकरण (Further Specificity):
  • जर हे विशिष्ट भाषेतील साहित्य असेल, उदाहरणार्थ, मराठी साहित्य, तर ते 891.46 (मराठी साहित्य) असे वर्गीकृत होईल.
  • जर ते इंग्रजी साहित्य असेल, तर 820 (English & Old English Literatures).
  • फक्त 'साहित्य' असे नमूद केल्यास, सामान्यतः 800 किंवा 808/809 हे क्रमांक वापरले जातात.
• स्पष्टीकरण: 'साहित्य' हा ड्युई डेसिमल वर्गीकरण पद्धतीतील एक स्वतंत्र मुख्य वर्ग (800) आहे. यात सर्व प्रकारच्या साहित्याचा समावेश होतो.

3. जैन धर्म आणि तत्त्वज्ञान (Jainism and Philosophy)

• मुख्य वर्ग (Main Class): 200 - धर्म (Religion)
• उपवर्ग (Division): 290 - इतर धर्म (Other Religions)
• विभाग (Section): 294 - भारतीय धर्म (Indian Religions)
• विशिष्ट क्रमांक: 294.4 - जैन धर्म (Jainism)
• स्पष्टीकरण: जैन धर्म हा एक भारतीय धर्म असल्यामुळे तो 294 या विभागात येतो आणि त्याचा विशिष्ट क्रमांक 294.4 आहे. जैन धर्माचे तत्त्वज्ञान हे त्या धर्माचा अविभाज्य भाग असल्याने, ते याच क्रमांकात समाविष्ट होते. तत्त्वज्ञान (Philosophy) हा मुख्य वर्ग 100 असला तरी, विशिष्ट धर्माच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास त्या धर्माच्या वर्गामध्येच केला जातो.