ध्व

ध्वनीचे प्रामुख्याने वारंवारतेनुसार (frequency) खालील प्रकार पडतात:

• श्राव्य ध्वनी (Audible Sound):

  हा असा ध्वनी आहे जो मानवी कान ऐकू शकतात. त्याची वारंवारता साधारणपणे 20 हर्ट्झ (Hz) ते 20,000 हर्ट्झ (Hz) च्या दरम्यान असते.

• अवश्राव्य ध्वनी (Infrasound):

  या ध्वनीची वारंवारता 20 हर्ट्झपेक्षा कमी असते, त्यामुळे मानवी कान तो ऐकू शकत नाही. भूकंपाच्या लाटा, ज्वालामुखीचा उद्रेक, व्हेल आणि हत्ती यांसारखे मोठे प्राणी अवश्राव्य ध्वनी निर्माण करतात.

• श्राव्यातीत ध्वनी (Ultrasound):

  या ध्वनीची वारंवारता 20,000 हर्ट्झपेक्षा जास्त असते, त्यामुळे मानवी कान तो ऐकू शकत नाही. वटवाघुळे (bats), डॉल्फिन (dolphins) यांसारखे प्राणी याचा वापर करतात. तसेच, वैद्यकीय क्षेत्रात सोनोग्राफी (sonography) सारख्या उपकरणांमध्ये याचा उपयोग होतो.

अश्राव्य ध्वनी (Infrasound) आणि श्राव्य ध्वनी (Audible Sound) यांच्यातील मुख्य फरक त्यांच्या वारंवारतेमध्ये (frequency) आहे, ज्यामुळे मानवी कान त्यांना कसे ओळखतात हे ठरते.

श्राव्य ध्वनी (Audible Sound)

• वारंवारता श्रेणी (Frequency Range): श्राव्य ध्वनी म्हणजे असा ध्वनी जो मानवी कान ऐकू शकतात. याची वारंवारता साधारणपणे 20 Hertz (Hz) ते 20,000 Hertz (20 kHz) पर्यंत असते.
• मानवी ऐकणे: या श्रेणीतील ध्वनी आपल्याला बोलणे, संगीत आणि इतर अनेक आवाज ऐकण्यास मदत करतो.
• उदाहरणे: मानवी आवाजातील ध्वनी, संगीताचे सूर, वाहनांचा आवाज, पक्षांचा किलबिलाट इत्यादी.

अश्राव्य ध्वनी (Infrasound)

• वारंवारता श्रेणी (Frequency Range): अश्राव्य ध्वनी म्हणजे असा ध्वनी ज्याची वारंवारता मानवी ऐकण्याच्या क्षमतेच्या खाली असते. याची वारंवारता 20 Hz पेक्षा कमी असते.
• मानवी ऐकणे: मानवी कान हे ध्वनी ऐकू शकत नाहीत. तथापि, काही प्राणी (उदा. हत्ती, जिराफ, व्हेल) हे ध्वनी ऐकू शकतात आणि त्यांचा वापर एकमेकांशी संपर्क साधण्यासाठी करतात.
• उदाहरणे: भूकंपाचे धक्के, ज्वालामुखीचा उद्रेक, वादळे, वाऱ्याच्या तीव्र लाटा, मोठ्या प्राण्यांचे आवाज (उदा. हत्तीचे गर्जना), काही औद्योगिक यंत्रणांद्वारे निर्माण होणारे ध्वनी.
• परिणाम: जरी अश्राव्य ध्वनी ऐकू येत नसला तरी, त्याची तीव्र कंपनं शरीरावर काही परिणाम करू शकतात, जसे की अस्वस्थता, भीती किंवा दाब जाणवणे.

मुख्य फरक थोडक्यात

• वारंवारता: अश्राव्य ध्वनीची वारंवारता 20 Hz पेक्षा कमी असते, तर श्राव्य ध्वनीची वारंवारता 20 Hz ते 20,000 Hz दरम्यान असते.
• मानवी ऐकणे: अश्राव्य ध्वनी मानवी कानांना ऐकू येत नाही, तर श्राव्य ध्वनी मानवी कान सहज ऐकू शकतात.
• स्रोतः अश्राव्य ध्वनीचे स्रोत नैसर्गिक आपत्त्या आणि काही मोठे प्राणी असतात, तर श्राव्य ध्वनीचे स्रोत दैनंदिन जीवनातील अनेक घटना आणि मानवी क्रियाकलाप असतात.