सा

सांख्य दर्शनानुसार, 'प्रकृती' आणि 'पुरुष' हे जगाचे दोन मूलभूत आणि स्वतंत्र तत्त्व आहेत. त्यांच्यातील संबंध समजून घेण्यासाठी, आपण प्रथम प्रत्येक तत्त्वाचे स्वरूप पाहूया:

• पुरुष (Purusha):

  पुरुष म्हणजे शुद्ध चेतना, आत्मा किंवा साक्षी. तो निष्क्रिय, अपरिवर्तनीय, अविनाशी आणि सर्वज्ञ आहे. पुरुष हा फक्त द्रष्टा आहे, तो कोणताही कार्य करत नाही. त्याला सुख-दुःख, बंधन किंवा मोक्ष यांचा अनुभव होत नाही, कारण तो प्रकृतीच्या गुणधर्मांपासून पूर्णपणे वेगळा आहे. पुरुष अनेक आहेत, प्रत्येक जीवामध्ये एक पुरुष असतो.

• प्रकृती (Prakriti):

  प्रकृती म्हणजे सर्व भौतिक जगाचे मूळ कारण. ती सक्रिय, परिवर्तनशील, त्रिगुणात्मक (सत्त्व, रजस्, तमस् या तीन गुणांनी युक्त) आणि अचेतन आहे. प्रकृती ही सर्व भौतिक वस्तू, इंद्रिये, मन, बुद्धी आणि अहंकार यांना जन्म देते. ती सृष्टीची निर्माती शक्ती आहे.

प्रकृती आणि पुरुषांमधील संबंध:

प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्ही भिन्न असले तरी, त्यांच्यातील संबंधामुळेच सृष्टीची निर्मिती होते आणि जीवनाचे व्यवहार चालतात. त्यांचे संबंध पुढीलप्रमाणे स्पष्ट करता येतात:

1. परस्परावलंबित्व (Interdependence for Manifestation): पुरुष निष्क्रिय असला तरी, त्याच्या सान्निध्यातच प्रकृती सक्रिय होते आणि सृष्टीची निर्मिती करते. जसे एखादा चुंबक लोखंडाला आकर्षित करतो, त्याचप्रमाणे पुरुषाच्या अस्तित्वामुळे प्रकृतीमध्ये क्रियाशीलता येते. प्रकृती पुरुषासाठीच कार्य करते.
2. सृष्टीचे कारण (Cause of Creation): प्रकृती ही जगाचे उपादान कारण आहे (म्हणजे ज्यातून जग बनले आहे ते), तर पुरुष हा निमित्त कारण आहे (ज्याच्या उपस्थितीमुळे प्रकृती कार्यरत होते). पुरुषाचे 'दर्शन' (उपस्थिती) प्रकृतीला कार्य करण्यास प्रवृत्त करते.
3. भ्रांती आणि बंधन (Illusion and Bondage): जेव्हा पुरुष स्वतःला प्रकृतीच्या विकारांपासून (उदा. शरीर, मन, बुद्धी, अहंकार) वेगळा मानू शकत नाही आणि त्यांच्याशी एकरूप झाल्याचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याला बंधन आणि दुःख प्राप्त होते. पुरुष वास्तविक पाहता अकर्ता असला तरी, अज्ञानामुळे तो स्वतःला कर्ता, भोक्ता आणि दुःखी मानतो.
4. मोक्ष आणि मुक्ती (Liberation): जेव्हा पुरुषाला हे ज्ञान होते की तो प्रकृतीपासून पूर्णपणे वेगळा आहे, त्याचे गुणधर्म पुरुषाचे नाहीत, तेव्हा त्याला मुक्ती (कैवल्य) मिळते. पुरुषाला प्रकृतीच्या खेळाचा साक्षी म्हणून अनुभव येतो आणि तो प्रकृतीच्या प्रभावापासून मुक्त होतो.
5. दृष्टा-दृश्य संबंध (Seer-Seen Relationship): पुरुष हा 'दृष्टा' (पाहणारा) आहे आणि प्रकृती ही 'दृश्य' (पाहण्यायोग्य) आहे. प्रकृती स्वतःला पुरुषासमोर प्रकट करते, जसे एक नर्तिका प्रेक्षकांसाठी नृत्य करते. प्रकृतीचे अंतिम उद्दिष्ट पुरुषाला स्वतःचे स्वरूप दाखवणे आणि त्याला मुक्तीकडे नेणे हेच आहे.

थोडक्यात, प्रकृती आणि पुरुष हे दोन स्वतंत्र तत्त्व असले तरी, त्यांच्या एकत्र येण्यामुळेच सृष्टीची निर्मिती होते आणि अज्ञानामुळे पुरुष प्रकृतीशी स्वतःला जोडून घेतो, ज्यातून त्याला दुःख प्राप्त होते. ज्ञानामुळे हा संबंध समजून येतो आणि पुरुष प्रकृतीपासून स्वतःला वेगळे करून मोक्ष प्राप्त करतो.

संदर्भ: भारत डिस्कव्हरी - सांख्य

सांख्य दर्शनाने (Samkhya Darshana) तीन प्रमाणे स्वीकारली आहेत, ज्यांच्याद्वारे सत्य ज्ञानाची प्राप्ती होते. ती खालीलप्रमाणे आहेत:

• प्रत्यक्ष (Pratyaksha) - प्रत्यक्ष ज्ञान:

  हे ज्ञान इंद्रियांमार्फत (डोळे, कान, नाक, जीभ, त्वचा) आणि मनाद्वारे थेट अनुभवातून मिळते. सांख्य दर्शनानुसार, कोणताही विषय थेट इंद्रियांच्या संपर्कात आल्यावर जे ज्ञान प्राप्त होते, ते प्रत्यक्ष ज्ञान होय. उदा. 'हा घट आहे' असे डोळ्यांनी पाहून केलेले ज्ञान.

• अनुमान (Anumana) - अनुमान ज्ञान:

  एखाद्या ज्ञात चिन्हावरून किंवा संबंधावरून अज्ञात गोष्टीबद्दल निष्कर्ष काढणे म्हणजे अनुमान. हे ज्ञान तर्कशुद्ध विचारसरणीवर आधारित असते. उदा. 'जिथे धूर आहे, तिथे आग असलीच पाहिजे' असे धूर पाहून अग्नीचे अनुमान करणे.

• शब्द (Shabda) - शब्द ज्ञान (आप्तवचन):

  हे ज्ञान विश्वसनीय व्यक्तींनी (आप्त पुरुष) किंवा पवित्र ग्रंथांनी (जसे की वेद) सांगितलेल्या वचनांवरून प्राप्त होते. सांख्य दर्शनानुसार, ज्या व्यक्तींनी सत्य अनुभवले आहे आणि जे ते सत्य अचूकपणे मांडू शकतात, त्यांच्या शब्दांना 'शब्द प्रमाण' मानले जाते.