पतनिर्मिती

पतनिर्मिती प्रक्रिया (Credit Creation Process)

पतनिर्मिती म्हणजे व्यावसायिक बँका (Commercial Banks) त्यांच्याकडील ठेवींच्या आधारे, कर्ज देऊन नवीन पैसा किंवा पत (Credit) निर्माण करतात. ही बँकिंग प्रणालीची एक महत्त्वाची भूमिका आहे, ज्यामुळे अर्थव्यवस्थेत पैशाचा पुरवठा (Money Supply) वाढतो.

ही प्रक्रिया खालीलप्रमाणे स्पष्ट करता येते:

1. प्राथमिक ठेव (Primary Deposit):

   जेव्हा एखादा ग्राहक बँकेत रोख रक्कम जमा करतो, तेव्हा ती बँकेसाठी 'प्राथमिक ठेव' असते. उदा. ग्राहकाने बँकेत ₹1000 जमा केले.

2. राखीव निधीची आवश्यकता (Reserve Requirement):

   मध्यवर्ती बँकेच्या (उदा. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया) नियमांनुसार, व्यावसायिक बँकांना त्यांच्या ठेवींचा काही भाग राखीव निधी म्हणून स्वतःकडे किंवा मध्यवर्ती बँकेकडे ठेवावा लागतो. याला 'राखीव प्रमाण' (Reserve Ratio) म्हणतात.

   समजा, राखीव प्रमाण 10% आहे. तर, ₹1000 च्या ठेवीतून बँक ₹100 राखीव निधी म्हणून बाजूला ठेवेल (₹1000 चे 10%).

3. कर्ज देणे (Lending):

   राखीव निधी बाजूला ठेवल्यानंतर, बँक उर्वरित रक्कम कर्ज म्हणून देते. वरील उदाहरणात, बँक ₹900 (₹1000 - ₹100) कर्ज म्हणून दुसऱ्या ग्राहकाला देईल.

   बँक सामान्यतः रोख रक्कम देत नाही, तर कर्जदाराच्या खात्यात ही रक्कम जमा करते. यामुळे बँकेत 'दुय्यम ठेव' (Secondary Deposit) निर्माण होते.

4. दुय्यम ठेव आणि पुढील पतनिर्मिती (Secondary Deposit and Further Credit Creation):

   जेव्हा कर्जदार ₹900 वापरतो (उदा. चेकने किंवा डिजिटल पेमेंटने), तेव्हा ही रक्कम शेवटी दुसऱ्या बँक खात्यात (त्याच बँकेत किंवा दुसऱ्या बँकेत) जमा होते. ही एक नवीन 'दुय्यम ठेव' असते.

   या ₹900 च्या नवीन ठेवीवर देखील बँक पुन्हा 10% राखीव निधी (म्हणजे ₹90) बाजूला ठेवते आणि उर्वरित ₹810 कर्ज म्हणून देते. ही प्रक्रिया पुन्हा पुन्हा सुरू राहते.

5. पतगुणक (Credit Multiplier):

   ही साखळी प्रक्रिया अनेक वेळा पुनरावृत्ती होते आणि यामुळे सुरुवातीच्या ठेवीपेक्षा कितीतरी जास्त पत निर्माण होते. हे 'पतगुणक' (Credit Multiplier) नावाच्या संकल्पनेने स्पष्ट केले जाते. पतगुणक = 1 / राखीव प्रमाण (Reserve Ratio).

   जर राखीव प्रमाण 10% (0.10) असेल, तर पतगुणक = 1 / 0.10 = 10. याचा अर्थ, सुरुवातीच्या ₹1000 च्या ठेवीमुळे एकूण ₹10,000 पर्यंत पत निर्माण होऊ शकते (₹1000 * 10).

थोडक्यात, बँका त्यांच्याकडील ठेवींचा काही भाग राखीव ठेवून उर्वरित रक्कम कर्ज म्हणून देतात. हे कर्ज जेव्हा खर्च केले जाते, तेव्हा ते पुन्हा बँकिंग प्रणालीमध्ये ठेव म्हणून येते आणि ही प्रक्रिया चालू राहते. अशा प्रकारे, बँका नवीन पत आणि पैशाचा पुरवठा निर्माण करतात.

पतनिर्मितीवर परिणाम करणारे घटक:

• मध्यवर्ती बँकेचे राखीव प्रमाण
• बँकांची कर्ज देण्याची तयारी
• कर्जाची मागणी
• रोख रकमेचा वापर (Cash Drain)

या प्रक्रियेमुळे अर्थव्यवस्थेत गुंतवणूक, उपभोग आणि आर्थिक वाढीला चालना मिळते.

प्रत्यक्षात जेवढा पैसा आहे त्या पेक्षा जास्त किंमतीचे व्यवहार करणे याला पतनिर्मिती म्हणतात.

एखाद्याला त्याच्यावर असणाऱ्या विश्वासामबाजारात एक लाख रुपये ओतले असता आणि बँकांनी एक लाख 70 हजार रुपये जास्तीचे तयार केले. याला पतनिर्मिती म्हणतात. अशी पतनिर्मिती बँका करत असतात. बँकांच्या दुय्यम कार्यामध्ये ग्राहकांना अनुषंगिक सेवा कार्यांचा समावेश होतो.

पतनिर्मितीची प्रक्रिया स्पष्ट करा.

पतनिर्मिती करणे हे बँकेचे इतके महत्त्वाचे कार्य आहे की, जी बँक पतनिर्मिती करीत नाही. ती बँक नसून पैशाचे गोदाम आहे असे यर्थाथपणे म्हणण्यात येते. पतपैशाची निर्मिती ठेवी गोळा करणे आणि कर्ज वितरण करणे यातून होते. व्यापारी बँकांकडे प्राथमिक ठेवी व दुय्यम ठेवी किंवा निर्मिती ठेवी अशा दोन प्रकारच्या ठेवी असतात. लोकांनी ठेवलेल्या ठेवी हा व्यापारी बँकेच्या पतपैशाचा मुख्य स्त्रोेत आहे.

पत कंपनी हे बँकेचे प्रमुख कार्य समजले जात आहे. पतत नेहमी निर्माण करतात. पत उत्पन्नी म्हणजे व्यक्ती किंवा संस्था कर्ज देते.