लेखनशैली

महेश एलकुंचवार हे मराठी रंगभूमीवरील एक अग्रगण्य नाटककार आहेत. त्यांच्या लेखनशैलीची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• सखोल मानसशास्त्रीय वेध: एलकुंचवार मानवी मनाचा, त्याच्या गुंतागुंतीच्या भावनांचा आणि नातेसंबंधांचा अत्यंत सखोल अभ्यास करतात. त्यांची पात्रे अनेकदा आंतरिक संघर्ष, अस्वस्थता आणि अस्तित्वाच्या प्रश्नांनी ग्रासलेली असतात. त्यांच्या नाटकातून मानवी मनाचे अनेक कंगोरे उलगडले जातात.
• वास्तववादी आणि नैसर्गिक चित्रण: त्यांची नाटके अनेकदा महाराष्ट्रातील ग्रामीण किंवा छोट्या शहरांमधील वास्तव आणि कधीकधी कटू जीवन दर्शवतात. नात्यांमधील ओढ, संघर्ष, विसंवाद आणि समाजात होत जाणारे बदल ते अत्यंत प्रामाणिकपणे मांडतात. त्यात कृत्रिमता नसते.
• काव्यात्मक आणि प्रभावी भाषा: एलकुंचवार यांची भाषा अत्यंत समृद्ध, काव्यात्मक आणि सूचक असते. ते बोलीभाषेचा वापर प्रभावीपणे करतात, परंतु त्याला एक साहित्यीक उंची देतात. त्यांच्या संवादांमध्ये अनेकदा मौन, उपहास आणि सूचकता असते, जी खोल अर्थ व्यक्त करते.
• गुंतागुंतीची आणि बहुआयामी पात्रे: त्यांच्या नाटकातील पात्रे साधी किंवा एकांगी नसतात. ती गुंतागुंतीची, अनेक छटा असलेली आणि सतत स्वतःशीच संघर्ष करणारी असतात. त्यांची नैतिकता, निर्णय आणि भावना अनेकदा स्पष्ट नसतात, ज्यामुळे ती अधिक मानवी वाटतात.
• प्रतीकांचा वापर: पडझड झालेले वाडे, उजाडलेली घरे, ओसाड जमीन यांसारख्या प्रतीकांचा ते वारंवार वापर करतात. ही प्रतीके नात्यांमधील आणि मूल्यांमधील ऱ्हास, एकटेपणा आणि मानवी अस्तित्वाची क्षणभंगुरता दर्शवतात.
• काळ आणि स्थळाचे भान: त्यांच्या काही नाटकांमध्ये, विशेषतः 'वाडा चिरेबंदी' मालिकेत, काळाच्या ओघात होणारे बदल, पिढ्यांमधील अंतर आणि एका कुटुंबाचा ऱ्हास अतिशय प्रभावीपणे मांडलेला आहे. भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ यांची सरमिसळ करून ते एका वेगळ्याच कालभानची निर्मिती करतात.
• एकटेपणा आणि विलगतेची भावना: त्यांच्या अनेक नाटकांमध्ये एकटेपणा, परकेपणा आणि मानवी संबंधांमधील विलगता या भावना केंद्रस्थानी असतात. पात्रे एकत्र असली तरी ती आंतरिकरित्या एकटी असतात.
• लौकिक आणि अलौकिक यांचा संगम: काही नाटकांमध्ये, उदा. 'युगांत', ते लौकिक जीवनातील घटनांमध्ये अलौकिक किंवा गूढ अर्थ शोधण्याचा प्रयत्न करतात, ज्यामुळे त्यांच्या लेखनाला एक वेगळी खोली प्राप्त होते.
• सूक्ष्म निरीक्षण: मानवी स्वभाव, सवयी, लहरी, आणि छोट्या-छोट्या क्रियांचे त्यांचे निरीक्षण अत्यंत सूक्ष्म असते. ते पात्रांच्या देहबोलीतून आणि अगदी लहानशा प्रतिक्रियेतूनही खूप काही सांगून जातात.

थोडक्यात, महेश एलकुंचवार यांची लेखनशैली ही मानवी जीवनाच्या गुंतागुंतीचे आणि त्याच्या अंतर्मनातील संघर्षाचे नाट्यमय, भावनिक आणि विचारप्रवर्तक चित्रण करणारी आहे.

दिवाकर कृष्ण यांनी 'अंगणातील पोपट' या कथेमध्ये वापरलेल्या निवेदन शैलीची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

• सरळ आणि सोपी भाषा: दिवाकर कृष्ण यांच्या लेखनाची भाषा अतिशय सोपी आहे, जी वाचकाला सहज समजते. त्यांनी क्लिष्ट वाक्यरचना टाळल्या आहेत.
• नैसर्गिक संवाद: पात्रांमधील संवाद स्वाभाविक वाटतो. बोलताना माणसे जशी बोलतात, त्याच पद्धतीने संवाद लिहिले आहेत.
• ग्रामीण जीवनाचे चित्रण: कथेत ग्रामीण भागातील जीवनशैली, माणसे आणि त्यांची संस्कृती यांबद्दलचे वर्णन आहे.
• दृश्यात्मकता: दिवाकर कृष्ण यांनी कथेत अनेक घटनांचे वर्णन डोळ्यासमोर उभे केले आहे, ज्यामुळे कथा वाचतानाevents आपल्या डोळ्यासमोर घडत आहेत असा अनुभव येतो.
• मानवी भावनांचे दर्शन: कथेतील पात्रांच्या भावनांचे अत्यंत प्रभावी चित्रण केलेले आहे.

बाबुराव बागुल यांच्या 'भूक' या कथेच्या आधारे त्यांच्या लेखनशैलीची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे:

1. वास्तववादी चित्रण: बागुल यांनी कथेमध्ये समाजातील गरीब आणि उपेक्षित लोकांचे वास्तववादी चित्रण केले आहे. 'भूक' कथेत भूकेने व्याकूळ झालेल्या कुटुंबाची अत्यंत हृदयस्पर्शी आणि विदारक परिस्थिती त्यांनी मांडली आहे.
2. भावनात्मकIntense भाषा: त्यांच्या लेखनात तीव्र भावनांचे प्रदर्शन आहे. भूक, दुःख, आणि निराशेच्या भावना त्यांनी प्रभावीपणे व्यक्त केल्या आहेत, ज्यामुळे वाचकांच्या मनात सहानुभूती निर्माण होते.
3. सामाजिक जाणीव: बाबुराव बागुल यांच्या लेखनात सामाजिक जाणीव प्रकर्षाने जाणवते. त्यांनी समाजातील विषमतेवर आणि गरिबीवर प्रकाश टाकला आहे. 'भूक' कथा समाजात अन्न किती महत्त्वाचे आहे आणि गरीब लोक अन्नासाठी किती लाचार आहेत, हे दर्शवते.
4. प्रतीकात्मकता: त्यांच्या लेखनात प्रतीकांचा वापर प्रभावीपणे केला जातो. 'भूक' ही केवळ शारीरिक गरज नसून ती समाजातील वंचिततेचे आणि शोषणाचे प्रतीक आहे, हे त्यांनी दाखवून दिले आहे.
5. शैली: बागुल यांची भाषाशैली सोपी पण प्रभावी आहे. ते कमी शब्दांत अधिक अर्थ व्यक्त करतात. त्यांच्या वाक्यरचना सरळ आणि स्पष्ट असतात, ज्यामुळे वाचकाला कथा अधिक जवळची वाटते.

या वैशिष्ट्यांमुळे बाबुराव बागुल यांची लेखनशैली वाचकांना विचार करायला लावणारी आणि सामाजिक समस्यांवर तोडगा काढण्यासाठी प्रवृत्त करणारी आहे.

लेखकाची नर्मविनोदी लेखनशैली ही एक अशी शैली आहे जी वाचकांना हसवते, मनोरंजन करते, आणि त्यांच्या मनात प्रश्न निर्माण करते. या लेखनशैलीत लेखक आपल्या भाषेचा वापर इतका सुंदर आणि प्रभावी करतो की वाचक त्याच्या लेखनातून निघणारे विनोदी भाव सहजपणे समजू शकतात.

नर्मविनोदी लेखनशैलीची काही वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

विनोदाची भावना: नर्मविनोदी लेखनशैलीमध्ये विनोदाची भावना असणे आवश्यक आहे. लेखकाला आपल्या वाचकांना हसवता आले पाहिजे.

भाषेचा वापर: नर्मविनोदी लेखनशैलीमध्ये भाषेचा वापर सुंदर आणि प्रभावी असणे आवश्यक आहे. लेखकाने आपल्या भाषेतून विनोदी भाव व्यक्त करावेत.

विनोदाचे प्रकार: नर्मविनोदी लेखनशैलीमध्ये विनोदी भाव व्यक्त करण्याचे विविध प्रकार वापरले जातात. उदाहरणार्थ, शब्दविनोद, विनोदाचा संदर्भ, प्रसंगात्मक विनोदी, व्यंग्य, इ.

मराठी साहित्यात अनेक लेखकांनी नर्मविनोदी लेखनशैलीचा वापर केला आहे. उदाहरणार्थ, विनोदी कथाकार बा. सी. मर्ढेकर, वसंत बापट, व्यंकटेश माडगूळकर, इ. या लेखकांनी आपल्या कथांमध्ये नर्मविनोदी लेखनशैलीचा वापर करून वाचकांना हसवले आहे.

नर्मविनोदी लेखनशैली ही एक अशी लेखनशैली आहे जी वाचकांना मनोरंजनासोबतच विचार करायला भाग पाडते. या लेखनशैलीमुळे वाचकांना जीवनातील विविध गोष्टींचा नवीन दृष्टिकोनातून विचार करण्यास मदत होते.

नर्मविनोदी लेखनशैली म्हणजे लेखनात विनोद निर्माण करण्याचा एक प्रकार आहे. यात लेखक गंभीर विषय देखील हलक्याफुलक्या पद्धतीने मांडतो.

नर्मविनोदी लेखनशैलीची काही वैशिष्ट्ये:

• विनोदाचा वापर: लेखक आपल्या लेखनात वेगवेगळ्या विनोदी कल्पना, कोट्या आणि उपमांचा वापर करतात, ज्यामुळे वाचकाला हसू आवरवत नाही.
• हलकीफुलकी भाषा: यात भाषा सोपी आणि सहज असते. क्लिष्ट शब्द आणि वाक्यरचना टाळल्या जातात.
• गंभीर विषयाला विनोदीTouch: लेखक गंभीर विषयांवर देखील विनोदी पद्धतीने भाष्य करतात, त्यामुळे ते विषय अधिक आकर्षक बनतात.
• आत्मvalidation: अनेक लेखक स्वतःवरच विनोद करतात, ज्यामुळे वाचक त्यांच्याशी relate करू शकतात.
• उपरोध आणि टोमणे: काही वेळा लेखक उपरोध आणि टोमण्यांचा वापर करून समाजात रूढ असलेल्या चुकीच्या गोष्टींवर प्रकाश टाकतात.

उदाहरण: पु. ल. देशपांडे, चिं. वि. जोशी आणि आचार्य अत्रे यांच्या लेखनात नर्मविनोदी शैलीचा वापर मोठ्या प्रमाणावर आढळतो.

या शैलीमुळे लेखन रंजक होते आणि वाचकाला आनंद मिळतो.

 :

अनेकदा एखादया बातमीच्या वाचनानंतर वाचकाच्या मनात त्या बातमीविषयी कुतूहल निर्माण होते. बातमीच्या स्वरूपानुसार घटनेमागील घटना बातमीत सांगितली जात नाही. अशा वेळी वाचकांच्या उत्सुकतेसाठी वृत्तलेख लिहिले जातात. वृत्तलेख तात्कालिक असतात. घटनेचे निमित्त वृत्तलेखाच्या पाठीशी असते. वृत्तलेख घडून गेलेल्या घटनेबद्दल बोलत असते. बातमीत घटनेचा तपशील देता येत नाही. वृत्तलेखात बातमीतील अदृश्य दुवे प्रकाशझोतात आणण्याचा प्रयत्न केला जातो. वृत्तलेखाचा विषय नेहमी ताजा असतो. वृत्तलेखाला ‘धावपळीतले साहित्य’ असेही म्हणतात. वाचकांना बातमीचा आस्वाद घेण्यासाठी वृत्तलेखाची निर्मिती होत असते.

वृत्तलेखाची भाषा

 :

वृत्तलेख बातमीवर आधारित असला, तरी बातमीपेक्षा अधिक सांगण्याचा प्रयत्न करीत असतो. वृत्तलेख लिहिताना वाचकांच्या अभिरुचीचा विचार वृत्तलेखात प्राधान्याने केला जातो. सर्वसाधारण वाचक वर्ग नजरेसमोर ठेवून वृत्तलेखाच्या विषयांची निवड केली जाते. वृत्तलेखाची भाषा देखील सहज, सोपी चटकन ५ विषय लक्षात येईल अशी असणे अपेक्षित असते. भाषेचे स्वरूप सरळ असले, तरी परिणामकारकता असणे गरजेचे असते. वृत्तलेख वाचकांची उत्सुकता वाढवत असल्याने भाषा मनाला भिडणारी असावी. वृत्तलेखातील मजकुरातील शब्दबंबाळपणा टाळणे आवश्यक असते. लहान लहान वाक्यरचना, बोलीभाषेतील शब्द असतील, तर विषय समजण्यास सोपे होते. विषयाचा हेतू लक्षात घेऊन वाचकांची जिज्ञासा शमली जावी, अशा भाषेत वृत्तलेखाची मांडणी असणे अभिप्रेत असते.

सभासद बखर ही कृष्णाजी अनंत सभासद यांनी छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळात (इ.स. १६९७ च्या सुमारास) लिहिली.

टीप: काही ठिकाणी ही बखर 18 व्या शतकात लिहिली गेली असा उल्लेख आढळतो, परंतु बहुतेक अभ्यासक १६९७ च्या सुमारास लिहिली गेली या मताशी सहमत आहेत.

अधिक माहितीसाठी:

• विकिपीडिया - सभासद बखर