शेतीचे प्रकार

शेतीचे प्रकार खालीलप्रमाणे सविस्तर विशद केले आहेत:

• निर्वाह शेती (Subsistence Farming):

  या प्रकारच्या शेतीत शेतकरी आणि त्यांचे कुटुंब फक्त स्वतःच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पीक घेतात. यात उत्पादनाचा मोठा भाग विकला जात नाही, तर कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहासाठी वापरला जातो. यात पारंपरिक पद्धती वापरल्या जातात आणि उत्पादन मर्यादित असते.

• व्यावसायिक शेती (Commercial Farming):

  या प्रकारच्या शेतीचा मुख्य उद्देश बाजारपेठेत उत्पादनाची विक्री करून नफा कमावणे हा असतो. यात मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन घेतले जाते, आधुनिक तंत्रज्ञान, यंत्रसामग्री, खते आणि कीटकनाशके वापरली जातात. काहीवेळा एकाच पिकावर लक्ष केंद्रित केले जाते.

• स्थलांतरित शेती (Shifting Cultivation/Jhum Farming):

  या प्रकारची शेती प्रामुख्याने आदिवासी किंवा दुर्गम भागात केली जाते. यात जमिनीचा एक तुकडा साफ करून (झाडे तोडून जाळून) त्यावर काही वर्षे शेती केली जाते. जमिनीची सुपीकता कमी झाल्यावर शेतकरी दुसरीकडे स्थलांतर करतात आणि तीच प्रक्रिया पुन्हा करतात. ही पद्धत पर्यावरणासाठी हानिकारक ठरू शकते.

• गहन शेती (Intensive Farming):

  या शेतीत कमी जमिनीतून जास्तीत जास्त उत्पादन घेण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञान, उच्च उत्पादन देणारी बियाणे, खते आणि सिंचनाचा वापर केला जातो. यात मनुष्यबळाचा आणि भांडवलाचा अधिक वापर होतो. लोकसंख्या जास्त असलेल्या प्रदेशात ही पद्धत अधिक प्रचलित आहे.

• विस्तीर्ण शेती (Extensive Farming):

  या प्रकारात मोठ्या जमिनीवर कमी मनुष्यबळ आणि कमी भांडवलाचा वापर करून शेती केली जाते. प्रति हेक्टरी उत्पादन कमी असले तरी, एकूण उत्पादन मोठे असू शकते. यात मुख्यतः गहू, मका यांसारखी धान्य पिके घेतली जातात आणि यंत्रांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो.

• मिश्र शेती (Mixed Farming):

  मिश्र शेती म्हणजे पीक लागवडीसोबतच पशुधन (उदा. गाय, म्हैस, कोंबडीपालन) सांभाळणे. यामुळे शेतकऱ्याला विविध स्त्रोतांकडून उत्पन्न मिळते आणि जोखीम कमी होते. पिकांचे अवशेष जनावरांना चारा म्हणून वापरले जातात आणि जनावरांचे शेण खत म्हणून पिकांसाठी उपयोगी पडते.

• बागायती शेती (Plantation Farming/Horticulture):

  या प्रकारच्या शेतीत कॉफी, चहा, रबर, नारळ, काजू, सफरचंद यांसारखी नगदी पिके मोठ्या बागांमध्ये घेतली जातात. यात मोठ्या प्रमाणावर भांडवल, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि कुशल मनुष्यबळाची आवश्यकता असते. फळबाग आणि भाजीपाला लागवडीचाही यात समावेश होतो.

• सेंद्रिय शेती (Organic Farming):

  सेंद्रिय शेतीत रासायनिक खते, कीटकनाशके आणि तणनाशके यांचा वापर टाळला जातो. त्याऐवजी शेणखत, कंपोस्ट खत, जिवाणू खते, गांडूळ खत आणि नैसर्गिक कीटकनाशके वापरली जातात. जमिनीची नैसर्गिक सुपीकता टिकवून ठेवण्यावर यात भर दिला जातो.

• पशुधन शेती (Livestock Farming):

  पशुधन शेती म्हणजे दूध, मांस, अंडी, लोकर यांसारख्या उत्पादनांसाठी जनावरे (उदा. गायी, म्हशी, शेळ्या, मेंढ्या, कोंबड्या) पाळणे. हे शेतीला पूरक उत्पन्न देते आणि काही वेळा हाच मुख्य व्यवसाय असतो.

• संरक्षित शेती (Protected Cultivation):

  या प्रकारात पिकांचे बाहेरील हवामान, कीटक आणि रोगांपासून संरक्षण करण्यासाठी ग्रीनहाऊस (हरितगृह), पॉलीहाऊस किंवा शेडनेटचा वापर केला जातो. यात नियंत्रित वातावरणात उच्च मूल्य असलेली पिके (उदा. फुले, भाजीपाला) घेतली जातात.

• जलशेती (Aquaculture):

  जलशेती म्हणजे मासे, कोळंबी, खेकडे आणि इतर जलचरांचे नियंत्रित वातावरणात (तलाव, जलाशये) पालनपोषण करणे. याचा उद्देश अन्न उत्पादन किंवा व्यावसायिक हेतू असतो.

अल्प व अत्यल्प भूधारक हे शेतकर्‍यांचे प्रकार आहेत, जे त्यांच्या जमिनीच्या आकारावर आधारित आहेत. खाली स्पष्टीकरण दिले आहे:

• अल्प भूधारक: ज्या शेतकऱ्यांकडे 1 हेक्टर ते 2 हेक्टर (2.5 एकर ते 5 एकर) पर्यंत जमीन असते, त्यांना अल्प भूधारक म्हणतात.
• अत्यल्प भूधारक: ज्या शेतकऱ्यांकडे 1 हेक्टर (2.5 एकर) पेक्षा कमी जमीन असते, त्यांना अत्यल्प भूधारक म्हणतात.

अधिक माहितीसाठी, आपण खालील लिंकवर क्लिक करू शकता:

• महाराष्ट्र कृषी विभाग

स्थलांतरित शेती प्रामुख्याने उष्ण प्रदेशांत केली जाते. भारतात ही शेती ईशान्य भारतातील आसाम, मेघालय, नागालँड, त्रिपुरा, अरुणाचल प्रदेश, मिझोराम इत्यादी राज्यांमध्ये केली जाते. याशिवाय, आंध्र प्रदेश, ओडिशा, केरळ, मध्य प्रदेश, राजस्थान इत्यादी राज्यांमध्येही ही शेती केली जाते.

स्थलांतरित शेतीची काही वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

या शेतीमध्ये जंगलातील झाडे तोडून आणि जाळून जमिनीची सुपीकता वाढवली जाते.

या शेतीमध्ये लहान-लहान क्षेत्रांवर पिकांची लागवड केली जाते.

या शेतीमध्ये विविध प्रकारची पिके घेतली जातात.

या शेतीसाठी पावसाच्या पाण्याचा वापर केला जातो.

स्थलांतरित शेतीचे काही फायदे खालीलप्रमाणे आहेत:

या शेतीमुळे जमिनीची सुपीकता वाढते.

या शेतीमुळे विविध प्रकारची पिके घेता येतात.

या शेतीमुळे जंगलातील वन्यजीवांना आश्रय मिळतो.

स्थलांतरित शेतीचे काही तोटे खालीलप्रमाणे आहेत:

या शेतीमुळे जंगलतोड होते.

या शेतीमुळे जमिनीची धूप होते.

या शेतीमुळे हवामान बदल होण्याची शक्यता असते.

स्थलांतरित शेती ही एक पारंपरिक शेती पद्धत आहे जी आदिवासी जमातींकडून केली जाते. ही शेती पद्धत पर्यावरणास अनुकूल आहे, परंतु त्याचे काही तोटे देखील आहेत.

शेतीचे प्रमुख प्रकार:

• जीवन निर्वाह शेती: या शेती प्रकारात शेतकरी स्वतःच्या कुटुंबाच्या गरजा भागवण्यासाठी शेती करतो.
• व्यापारी शेती: या शेती प्रकारात शेतकरी नफा मिळवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर उत्पादन घेतो.
• स्थलांतरित शेती: या शेती प्रकारात शेतकरी काही वर्षांनंतर जमीन बदलतो.
• सखोल शेती: या शेती प्रकारात कमी जमिनीत जास्त उत्पादन घेण्याचा प्रयत्न केला जातो.
• विस्तृत शेती: या शेती प्रकारात जास्त जमिनीत कमी उत्पादन घेतले जाते.

सखोल शेती (Intensive Farming):

विस्तृत शेती (Extensive Farming):

अधिक माहितीसाठी आपण खालील संकेतस्थळांना भेट देऊ शकता:

• महाराष्ट्र कृषी विभाग
• विकासपीडिया