Topic icon

फ्रेंच राज्यक्रांती

0
फ्रेंच राज्यक्रांतीची सामाजिक कारणे कोणती ते लिहा?

फ्रेंच राज्यक्रांतीची अनेक सामाजिक कारणे होती, ज्यामुळे समाजात तीव्र असंतोष निर्माण झाला. ही कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

  • सामाजिक असमानता आणि इस्टेट व्यवस्था:

    फ्रेंच समाज तीन प्रमुख इस्टेटमध्ये विभागलेला होता:

    • पहिली इस्टेट: यात धर्मगुरूंचा समावेश होता. त्यांना करातून सूट होती आणि अनेक विशेषाधिकार प्राप्त होते.
    • दुसरी इस्टेट: यात कुलीन (अभिजात) वर्गाचा समावेश होता. त्यांनाही करातून सूट होती, राजकीय पदे आणि जमिनीचे मोठे भाग त्यांच्या मालकीचे होते.
    • तिसरी इस्टेट: यात समाजातील बहुसंख्य लोक होते – शेतकरी, कारागीर, व्यापारी, वकील, डॉक्टर आणि कामगार. त्यांच्यावर सर्व करांचा भार होता आणि त्यांना कोणतेही विशेषाधिकार नव्हते. सामाजिक आणि राजकीय हक्कांपासून ते वंचित होते.

    या रचनेमुळे पहिल्या दोन इस्टेट्सना अफाट फायदे मिळाले, तर तिसऱ्या इस्टेटला प्रचंड अन्याय आणि शोषणाचा सामना करावा लागला.

  • कुलीन वर्ग आणि धर्मगुरूंचे विशेषाधिकार:

    कुलीन आणि धर्मगुरूंकडे मोठ्या प्रमाणात जमीन होती आणि ते शेतकऱ्यांकडून सामंतशाही कर (feudal dues) वसूल करत होते. ते समाजातील सर्वात श्रीमंत घटक असूनही त्यांना कोणतेही कर भरावे लागत नव्हते, ज्यामुळे तिसऱ्या इस्टेटमध्ये त्यांच्याबद्दल प्रचंड रोष होता.

  • तिसऱ्या इस्टेटवरील करांचा बोजा:

    तिसऱ्या इस्टेटमधील लोकांना सरकारला (प्रत्यक्ष कर जसे की टायले, गॅबेल - मीठावरील कर), चर्चला (टायथे - धार्मिक कर) आणि जमीनदारांना (सामंतशाही कर) अनेक प्रकारचे कर भरावे लागत होते. या प्रचंड करभारामुळे त्यांचे जीवनमान अत्यंत कठीण झाले होते.

  • शहरी गरिबी आणि बेरोजगारी:

    अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, शहरांमध्ये, विशेषतः पॅरिसमध्ये, गरिबी आणि बेरोजगारी मोठ्या प्रमाणात वाढली होती. अन्नधान्याच्या किमती वाढत होत्या, तर मजुरी कमी होती, ज्यामुळे सामान्य लोकांच्या जीवनात आर्थिक अस्थिरता निर्माण झाली होती.

  • सामाजिक गतिशीलतेचा अभाव:

    फ्रेंच समाजात सामाजिक गतिशीलतेची (social mobility) कमतरता होती. एखाद्या व्यक्तीचा जन्म ज्या इस्टेटमध्ये झाला, तो त्याच इस्टेटमध्ये आपले जीवन व्यतीत करत असे. तिसऱ्या इस्टेटमधील लोकांना उच्च सामाजिक किंवा आर्थिक स्तरावर जाण्याची फार कमी संधी मिळत होती, ज्यामुळे त्यांच्यात निराशा आणि असंतोष वाढत गेला.

  • प्रबोधनकाळातील विचारांचा प्रभाव:

    जॉन लॉक, रूसो आणि मॉंटेस्क्यू यांसारख्या प्रबोधनकालीन विचारवंतांनी मांडलेल्या स्वातंत्र्य, समानता आणि बंधुता या कल्पनांनी समाजातील असमानतेवर आणि अन्यायावर प्रकाश टाकला. या विचारांमुळे लोकांना आपले मूलभूत हक्क आणि समाजात न्याय असावा याची जाणीव झाली आणि त्यांनी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यास सुरुवात केली.

उत्तर लिहिले · 1/6/2026
कर्म · 5280
0
फ्रेंच राज्यक्रांतीवर टिपा लिहा?

फ्रेंच राज्यक्रांतीवर टिपा (टीप्स)

फ्रेंच राज्यक्रांती (1789-1799) ही युरोपच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण घटना होती, ज्याने फ्रान्सच्या सामाजिक, राजकीय आणि आर्थिक रचनेत आमूलाग्र बदल घडवले. या क्रांतीने केवळ फ्रान्सच नव्हे, तर संपूर्ण जगावर दूरगामी परिणाम केले.

  • वेळ आणि कालावधी: फ्रेंच राज्यक्रांती 1789 मध्ये सुरू झाली आणि 1799 मध्ये नेपोलियन बोनापार्टच्या सत्ताग्रहणाने ती संपली.

क्रांतीची प्रमुख कारणे:

  • सामाजिक असमानता: फ्रेंच समाज तीन 'इस्टेट'मध्ये विभागलेला होता.
    • पहिले इस्टेट (पाद्री वर्ग) आणि दुसरे इस्टेट (उमराव वर्ग) यांना अनेक विशेषाधिकार होते आणि ते कर भरत नव्हते.
    • तिसरे इस्टेट (सामान्य जनता - शेतकरी, कारागीर, व्यापारी) हे सर्वाधिक कर भरत होते आणि त्यांना कोणतेही अधिकार नव्हते. यामुळे प्रचंड असंतोष होता.
  • आर्थिक संकट:
    • युद्धांमुळे (विशेषतः अमेरिकन स्वातंत्र्ययुद्धात फ्रान्सने दिलेला पाठिंबा) फ्रान्सवर कर्जाचा मोठा बोजा होता.
    • राजघराण्याचा (राजा लुई सोळावा आणि राणी मेरी अँटोईनेट) उधळपट्टीचा खर्च आणि वाढती महागाई यामुळे सर्वसामान्य जनता त्रस्त होती.
    • अन्नधान्याची कमतरता, विशेषतः ब्रेडची किंमत वाढल्याने गरिबांचे हाल झाले.
  • निरंकुश राजेशाही: राजा लुई सोळावा हा निरंकुश शासक होता, जो प्रजेच्या समस्यांकडे दुर्लक्ष करत होता.
  • ज्ञानोदय (Enlightenment) विचार: जॉन लॉक, रूसो, वॉल्तेअर आणि मॉन्टेस्क्यू यांसारख्या विचारवंतांनी मांडलेले स्वातंत्र्य, समानता आणि बंधुत्वाचे विचार, तसेच सार्वभौमत्वाची संकल्पना जनतेमध्ये लोकप्रिय झाली. या विचारांनी लोकांना राजेशाही आणि सामाजिक विषमतेविरोधात आवाज उठवण्यासाठी प्रेरित केले.

महत्त्वाच्या घटना:

  • एस्टेट्स जनरलची बैठक (1789): आर्थिक संकट हाताळण्यासाठी राजाने 175 वर्षांनंतर एस्टेट्स जनरलची बैठक बोलावली. मात्र, मतदान पद्धतीवरून मतभेद झाल्याने तिसऱ्या इस्टेटने स्वतःला 'नॅशनल असेंब्ली' घोषित केले.
  • टेनिस कोर्ट शपथ (Tennis Court Oath): 20 जून 1789 रोजी नॅशनल असेंब्लीच्या सदस्यांनी फ्रान्ससाठी नवीन संविधान तयार होईपर्यंत एकत्र राहण्याची शपथ घेतली.
  • बॅस्टिलचा पाडाव (14 जुलै 1789): पॅरिसमधील लोकांनी बॅस्टिल किल्ल्यावर हल्ला करून तो ताब्यात घेतला. ही घटना क्रांतीचे प्रतीक बनली आणि 14 जुलै हा फ्रान्सचा राष्ट्रीय दिवस मानला जातो.
  • मानवाधिकार घोषणा (Declaration of the Rights of Man and of the Citizen): 26 ऑगस्ट 1789 रोजी ही घोषणा स्वीकारण्यात आली, ज्यात स्वातंत्र्य, समानता आणि मालमत्तेचा अधिकार यांसारख्या मूलभूत मानवी हक्कांवर जोर देण्यात आला.
  • राजघराण्याचा पाडाव आणि प्रजासत्ताकाची घोषणा: 1792 मध्ये राजेशाही संपुष्टात आली आणि फ्रान्सला प्रजासत्ताक घोषित करण्यात आले.
  • राजा लुई सोळावा आणि मेरी अँटोईनेट यांना फाशी: 1793 मध्ये राजा आणि राणीला देशद्रोहाच्या आरोपाखाली गिलोटिनवर (फाशी देण्याचे यंत्र) चढवण्यात आले.
  • दहशतीचा काळ (Reign of Terror, 1793-1794): मॅक्सिमिलियन रॉबेस्पियरच्या नेतृत्वाखालील जॅकोबिन क्लबने क्रांतीच्या शत्रूंना संपवण्यासाठी कठोर उपाययोजना केल्या, ज्यात हजारो लोकांना गिलोटिनवर फाशी देण्यात आली. अखेरीस रॉबेस्पियरलाही फाशी देण्यात आली.
  • नेपोलियनचा उदय (1799): राजकीय अस्थिरतेचा फायदा घेऊन नेपोलियन बोनापार्टने सत्ता हाती घेतली आणि क्रांतीचा अंत झाला, पण तिचे विचार कायम राहिले.

क्रांतीचे परिणाम:

  • फ्रान्समध्ये सामंतशाहीचा (Feudalism) आणि राजेशाहीचा अंत झाला.
  • स्वातंत्र्य, समानता आणि बंधुत्व ही मूल्ये जगभरात पसरली.
  • राष्ट्रीयत्वाच्या (Nationalism) भावनेला प्रोत्साहन मिळाले.
  • लोकशाही आणि प्रजासत्ताकाच्या संकल्पनांना बळकटी मिळाली.
  • फ्रान्समध्ये सामाजिक आणि आर्थिक सुधारणा झाल्या.
उत्तर लिहिले · 28/10/2025
कर्म · 5280
0
१६ व्या लुईच्या हत्येची कारणे कोणती?
लुई १६ वा (१७५४ - १७९३) :- याची बायको ऑस्ट्रियाच्या मरायाथेरेसाची मुलगी मेरी ऍंटोइन. हा वीस वर्षांचा असतां याचा आजा १५ वा लुई वारला. व १७७४ त हा गादीवर आला. फ्रान्सची सांपत्तिाक स्थिति जी अत्यंत खालवली होती, ती त्यावेळचा मुत्सद्दी टर्गो यानें सुधारली. परंतु दोन वर्षांनीं लुईनें, टर्गोच्या सुधारणांमुळें ज्या पिढीजाद लोकांच्या हक्कांवर पाणी पडण्याची वेळ आली होती त्यांच्या कारस्थानाला भुलून टर्गोला काढून टाकलें. पुढें राणी मेरीनें लुईवर छाप पाडून कारभार आपल्या हातीं घेतला व कॅलोन नांवाचा उधळेखोर प्रधान नेमला; त्यामुळें जमाखर्चांत मोठा गोंधळ माजून शेवटीं त्याचें जगप्रसिद्ध फ्रेंचराज्यक्रांतीमध्यें पर्यवसान झालें. त्याच्या कारकीर्दीच्या तिसर्‍या भागास १७८९ मे ता. ४ रोजीं सुखात झाली. त्या दिवशीं त्यानें 'देशसभा' बोलावली आणि त्याच दिवशीं राज्यक्रांतीला सुरवात झाली. प्रथम पॅरिसमध्येंच बंड झालें; बंडखोरांनीं बॅस्टिल तुरुंग सर करून प्रथम राजकीय व इतर सर्व कैद्यांची सुटका केली. पुढें त्यांनीं राजाला व त्याच्या कुटुंबियांनां कैद करून टयूलेरिस येथें अटकेंत ठेविलें. तथापि देशांत पुष्कळ लोकांमध्यें राजनिश्ठा कायम होती. राजानेंहि नवीन राज्यघटना मान्य केली, याप्रमाणें १७९० च्या जुलैपर्यंत राजा लोकप्रिय होता. पुढें १७९१ त राजानें फ्रान्समधून गुप्तपणें पळून जाण्याचा प्रयत्न केला पण तो फसला; त्यावेळीं नव्या राज्यक्रांतीला विरोधी अशा मजकुराचा राजाला गुप्तपत्रव्यवहार प्रसिद्ध झाला. तेव्हां क्रांतिकारकांच्या एका पक्षानें राजाला पदच्युत करण्याचा प्रयत्न केला; त्यानें राजाला ऑस्ट्रियाबरोबर युद्ध सुरू करण्यास लाविलें. पण त्यांत अपयश आलें. त्यामुळें सर्व देश राणी व राजा या दोघांविरुद्ध फार चिडून गेला. तेव्हां टयूलिरिसवर हल्ला करून क्रांतिकारकांनीं राजाला व त्याच्या बायकामुलांनां आपल्या कबजांत घेतलें; व 'राष्ट्र-परिषद' भरविली. त्या परिषदेनें १७९२ सप्टेंबर ता. २१ रोजीं राजशाही नष्ट केल्याचें जाहीर केलें, नंतर लवकरच राजाची देशद्रोहाच्या आरोपावरून चौकशीं झाली; त्यांत त्यावर आरोप शाबीत होऊन त्याला मरणाची शिक्षा सांगण्यांत आली. व त्याप्रमाणें १६ व्या लुई राजाचा १७९३ जानेवारी ता. २१ रोजीं वध करण्यांत आला. हा राजा स्वभावानें अगदीं दुबळा व बुद्धीचा मंद होता. तथापि त्यानें शेवटल्या चौकशीच्या व वधाच्या प्रसंगीं जें धैर्य व मानीपणा दाखविला त्यामुळें देशामध्यें त्याचा बराच नांवलौकिक झाला; त्याच्या खाजगी डायरीवरून त्याला राजकारण कशाशीं खातात हें मुळींच कळत नव्हतें. शिकारीचा काय तो त्याला मोठा नाद असे. त्यानें १७८९ जुलै १४ तारखेला म्हणजे सर्व यूरोप हालवून सोडणारी फ्रेंच राज्यक्रांति ज्या दिवशीं झाली त्या दिवशीं आपल्या डायरींत ''नथिंग'' म्हणजे कांहीं नाहीं असें लिहिलें आहे. फ्रान्सच्या वैभवशाली दरबाराला हा राजा मुळींच शोभत नसे; कॅथोलिक धर्मावर त्याची श्रद्धा होती त्यामुळें पोपला तो मानीत असे; पण त्यामुळें राज्यक्रांतीच्या कालीं त्याच्या संकटांत उलट भर पडली. त्याच्या सर्व धोरणांत दुबळेपणा व खोटेपणा भरलेला होता. राज्यक्रांति झाली ती त्याच्या पूर्वजांच्या दुष्कृत्यामुळें झाली; व हा गरीब बिचारा उगाच बळी पडला असें कित्येकांचें मत आहे.
उत्तर लिहिले · 5/2/2018
कर्म · 2700