वर्गीकरण

वर्गीकरण (Classification)

"वर्गीकरण" म्हणजे वस्तू, माहिती किंवा संकल्पनांना त्यांच्या समान वैशिष्ट्यांनुसार किंवा संबंधांनुसार विशिष्ट गटांमध्ये किंवा वर्गांमध्ये विभागण्याची प्रक्रिया होय. याचा मुख्य उद्देश माहितीची किंवा वस्तूंची रचना व्यवस्थित करणे, ती समजून घेणे सोपे करणे, गोंधळ कमी करणे आणि त्यांचा वापर अधिक कार्यक्षम बनवणे हा असतो. उदा. प्राण्यांचे, वनस्पतींचे, पुस्तकांचे किंवा कोणत्याही माहितीचे वर्गीकरण करणे.

शोधणे (To Search/Find)

"शोधणे" म्हणजे एखाद्या विशिष्ट वस्तूची, माहितीची किंवा व्यक्तीची जाणीवपूर्वक किंवा हेतुपुरस्सरपणे तपासणी करणे किंवा तिचा मागोवा घेणे. या प्रक्रियेत उपलब्ध स्त्रोतांचा वापर करून अपेक्षित गोष्ट मिळवण्याचा प्रयत्न केला जातो. वर्गीकरणामुळे शोधण्याची प्रक्रिया अधिक सोपी आणि जलद होते, कारण वर्गीकृत माहितीमुळे तुम्हाला नेमकी कुठे शोधायचे आहे याची कल्पना येते.

ग्रंथ वर्गीकरण (Library Classification)

ग्रंथ वर्गीकरण म्हणजे ग्रंथालयातील पुस्तके, नियतकालिके, अहवाल आणि इतर वाचन सामग्रीला त्यांच्या विषय, स्वरूप किंवा इतर वैशिष्ट्यांनुसार व्यवस्थित गटांमध्ये विभागण्याची आणि त्यांना विशिष्ट क्रमाने मांडण्याची प्रक्रिया होय.

हे वर्गीकरण करण्यासाठी विशिष्ट योजना किंवा प्रणाली वापरल्या जातात, जसे की ड्यूई डेसिमल वर्गीकरण (Dewey Decimal Classification - DDC) किंवा युनिव्हर्सल डेसिमल वर्गीकरण (Universal Decimal Classification - UDC). या प्रणाली प्रत्येक विषयाला एक विशिष्ट अंक किंवा अक्षर कोड देतात, ज्यामुळे त्या विषयावरील सर्व सामग्री एका ठिकाणी येते.

ग्रंथ वर्गीकरणाची मुख्य उद्दिष्टे आणि फायदे:

• १. पुस्तकांची व्यवस्थित मांडणी: एकाच विषयावरील सर्व पुस्तके ग्रंथालयाच्या शेल्फवर (कपाटात) एका ठिकाणी उपलब्ध होतात, ज्यामुळे वापरकर्त्यांना ती सहज सापडतात.

• २. माहिती शोधणे सोपे होते: वाचकांना किंवा ग्रंथपालांना विशिष्ट विषयावरील पुस्तके जलदगतीने शोधता येतात, कारण त्यांना पुस्तकाचा वर्गीकरण क्रमांक (Call Number) माहीत असतो.

• ३. विषयानुसार ब्राउझिंग: वापरकर्ते सहजपणे एकाच विषयावरील विविध पुस्तके पाहू शकतात आणि आपली आवड किंवा संशोधनासाठी उपयुक्त असलेली सामग्री निवडू शकतात.

• ४. ग्रंथालय व्यवस्थापन: ग्रंथालयातील साठा व्यवस्थित ठेवण्यास, नवीन पुस्तके योग्य ठिकाणी ठेवण्यास आणि जुनी पुस्तके काढण्यास मदत करते.

• ५. आंतरराष्ट्रीय मानकीकरण: काही वर्गीकरण प्रणाली आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वापरल्या जातात, ज्यामुळे वेगवेगळ्या ग्रंथालयांमध्ये पुस्तके शोधणे आणि वापरणे अधिक सुसंगत होते.

थोडक्यात, ग्रंथ वर्गीकरण हे ग्रंथालयातील माहितीचे प्रभावी व्यवस्थापन आणि सुलभ वापर सुनिश्चित करण्यासाठी एक महत्त्वाचे साधन आहे.

कोलन वर्गीकरण (Colon Classification - CC) ही वर्गीकरण पद्धती भारतीय ग्रंथपाल आणि गणितज्ञ डॉ. एस. आर. रंगनाथन (S. R. Ranganathan) यांनी विकसित केली आहे. ही ग्रंथालय आणि माहिती विज्ञानातील एक प्रमुख आणि अभिनव वर्गीकरण पद्धती आहे.

कोलन वर्गीकरण पद्धतीचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे ती 'विश्लेषणात्मक-संश्लेषणात्मक (Analytico-Synthetic)' आहे. याचा अर्थ असा की, ही पद्धत विषयाचे लहान, मूलभूत घटकांमध्ये (facets) विश्लेषण करते आणि नंतर या घटकांना विशिष्ट क्रमाने जोडून एक अद्वितीय वर्गीकरण क्रमांक (call number) तयार करते.

मुख्य संकल्पना आणि कार्यपद्धती:

• मूलभूत श्रेणी (Fundamental Categories - PMEST): डॉ. रंगनाथन यांनी प्रत्येक विषयाला पाच मूलभूत श्रेणींमध्ये विभागले आहे, ज्यांना 'PMEST' असे म्हटले जाते:
  • P - व्यक्तित्व (Personality): हा विषयाचा मुख्य किंवा विशिष्ट पैलू दर्शवतो. उदा. 'एखादा देश', 'विशिष्ट वनस्पती'.
  • M - द्रव्य (Matter): हा विषयाचा भौतिक घटक किंवा त्याची सामग्री दर्शवतो. उदा. 'कापड', 'लाकूड', 'रसायने'.
  • E - ऊर्जा (Energy): हा विषयातील क्रिया, प्रक्रिया किंवा समस्या दर्शवतो. उदा. 'उत्पादन', 'विश्लेषण', 'उपचार'.
  • S - अवकाश (Space): हा विषयाचा भौगोलिक किंवा स्थान-संबंधित पैलू दर्शवतो. उदा. 'भारत', 'आशिया', 'मुंबई'.
  • T - काल (Time): हा विषयाचा कालावधी किंवा वेळ-संबंधित पैलू दर्शवतो. उदा. 'एकोणिसावे शतक', 'आधुनिक काळ'.
• चिन्हे आणि जोडा (Connectors): या प्रत्येक मूलभूत श्रेणीला विशिष्ट चिन्हांनी (connectors) जोडले जाते. 'कोलन' (:) हे चिन्ह 'ऊर्जा' (Energy) श्रेणीसाठी वापरले जाते आणि या पद्धतीला त्याचे नाव याच चिन्हावरून मिळाले आहे. इतर चिन्हे देखील वापरली जातात, जसे की स्वल्पविराम (,), अर्धविराम (;), बिंदू (.), आणि एकल अवतरण चिन्ह (').
• वर्गीकरण क्रमांक तयार करणे: एखाद्या पुस्तकाचा किंवा दस्तऐवजाचा विषय निवडल्यानंतर, त्याला PMEST सूत्रानुसार विविध घटकांमध्ये विभागले जाते. त्यानंतर या घटकांना योग्य क्रमाने आणि योग्य चिन्हांनी जोडून एक विस्तृत आणि विशिष्ट वर्गीकरण क्रमांक तयार केला जातो.

उदाहरण:

समजा, 'भारतातील ग्रंथालय विज्ञान शिक्षण, 20 व्या शतकात' (Library Science Education in India, 20th Century) या विषयासाठी वर्गीकरण क्रमांक तयार करायचा आहे:

• मुख्य वर्ग (Basic Class): ग्रंथालय विज्ञान (Library Science) - 2
• व्यक्तित्व (Personality - P): शिक्षण (Education) - 4
• ऊर्जा (Energy - E): समस्या (Problem) - 3 (येथे शिक्षण हे एक 'एनर्जी' म्हणून घेतले जाते)
• अवकाश (Space - S): भारत (India) - 44
• काल (Time - T): 20 वे शतक (20th Century) - N

यानुसार, वर्गीकरण क्रमांक असा होऊ शकतो: 2,4:3.44'N

(वरील उदाहरण सोपे करून दिले आहे, वास्तविक कोलन वर्गीकरणानुसार अधिक तपशीलवार क्रमांक असतो.)

फायदे:

• अत्यंत विशिष्टता: ही पद्धत एखाद्या विषयाला अत्यंत सूक्ष्मपणे वर्गीकृत करण्यास मदत करते.
• लवचिकता: नवीन विषय किंवा संकल्पना उदयास आल्यास त्यांना या पद्धतीत सहजपणे सामावून घेता येते.
• विश्लेषणात्मक खोली: प्रत्येक विषयाचे मूलभूत घटकांमध्ये विश्लेषण केल्यामुळे विषयाची संरचना समजण्यास मदत होते.

आव्हाने:

• गुंतागुंत: ही पद्धत वापरण्यासाठी सखोल प्रशिक्षण आणि समज आवश्यक आहे.
• मोठे वर्गीकरण क्रमांक: काहीवेळा वर्गीकरण क्रमांक खूप मोठे आणि क्लिष्ट असू शकतात.

कोलन वर्गीकरण पद्धती ही ग्रंथालय विज्ञानातील एक महत्त्वपूर्ण प्रगती मानली जाते, कारण तिने विषयांच्या संरचनेचा विचार करण्याचा एक नवीन आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन दिला.

रॉबर्ट विटकर यांनी सजीवांची पाच गटांमध्ये विभागणी केली.

हे पाच गट खालीलप्रमाणे आहेत:

• मोनेरा (Monera)
• प्रोटिस्टा (Protista)
• कवक (Fungi)
• वनस्पती (Plantae)
• प्राणी (Animalia)

सजीवांचे वर्गीकरण म्हणजे, त्यांच्यातील समान गुणधर्म आणि फरकांनुसार त्यांना वेगवेगळ्या गटांमध्ये विभागणे होय. यामुळे सजीवांचा अभ्यास करणे, त्यांच्यातील संबंध समजून घेणे आणि त्यांची ओळख पटवणे सोपे होते.

स्वीडिश निसर्गशास्त्रज्ञ कार्ल लिनिअस (Carl Linnaeus) यांना 'आधुनिक वर्गीकरण शास्त्राचे जनक' (Father of Taxonomy) मानले जाते. त्यांनी सजीवांच्या वर्गीकरणाची एक पायाभूत पद्धत विकसित केली, जी आजही वापरली जाते.

सजीवांच्या वर्गीकरणाचे मुख्य स्तर (पदानुक्रम) खालीलप्रमाणे आहेत:

• डोमेन (Domain): हा वर्गीकरणाचा सर्वात मोठा आणि व्यापक स्तर आहे. यामध्ये सजीवांचे तीन मुख्य डोमेन आहेत - आर्किया (Archaea), बॅक्टेरिया (Bacteria) आणि युकेरिया (Eukarya).
• सृष्टी (Kingdom): डोमेन नंतरचा स्तर. यामध्ये सजीवांचे मुख्य ५ किंवा ६ सृष्टींमध्ये वर्गीकरण केले जाते, उदा. प्राणीसृष्टी (Animalia), वनस्पतीसृष्टी (Plantae), कवकसृष्टी (Fungi), प्रोटिस्टा (Protista) आणि मोनेरा (Monera).
• संघ (Phylum): एकाच सृष्टीतील समान मूलभूत रचना असलेल्या सजीवांना एकत्र ठेवले जाते. उदा. प्राणीसृष्टीमध्ये 'कॉर् डेटा' (Chordata) ज्यात पाठीचा कणा असलेले प्राणी येतात.
• वर्ग (Class): एका संघातील अधिक समान गुणधर्म असलेल्या सजीवांचा गट. उदा. 'स्तनधारी' (Mammalia) हा 'कॉर् डेटा' संघातील एक वर्ग आहे.
• गण (Order): एका वर्गातील समान वैशिष्ट्ये असलेल्या सजीवांचा गट. उदा. 'प्रायमेट्स' (Primates) हा 'स्तनधारी' वर्गातील एक गण आहे, ज्यात मानव, माकडे येतात.
• कूळ (Family): एका गणातील जवळचे नातेसंबंध असलेल्या सजीवांचा समूह. उदा. 'होमिनिडी' (Hominidae) हे प्रायमेट्स गणातील एक कूळ आहे, ज्यात मानव आणि त्यांचे पूर्वज येतात.
• प्रजाती (Genus): हे सजीवांच्या वर्गीकरणातील एक महत्त्वाचा स्तर आहे, ज्यात खूप जवळचे संबंध असलेले सजीव येतात. वैज्ञानिक नावातील पहिला शब्द प्रजाती दर्शवतो. उदा. मानवाच्या वैज्ञानिक नावातील 'होमो' (Homo) ही प्रजाती आहे.
• जाती (Species): हा वर्गीकरणाचा सर्वात लहान आणि मूलभूत घटक आहे. एकाच जातीचे सजीव एकमेकांसोबत नैसर्गिकरित्या प्रजनन करून सुपीक संतती निर्माण करू शकतात. वैज्ञानिक नावातील दुसरा शब्द जाती दर्शवतो. उदा. मानवाच्या वैज्ञानिक नावातील 'सेपियन्स' (sapiens) ही जाती आहे.

या वर्गीकरणामुळे प्रत्येक सजीवाला एक अद्वितीय वैज्ञानिक नाव (उदा. मानवासाठी Homo sapiens) मिळते, ज्यामुळे जगभरातील शास्त्रज्ञांना त्यांच्याबद्दल अचूकपणे संवाद साधणे शक्य होते.

1. आनुवंशिकता (Heredity):

माशांच्या आनुवंशिक गुणधर्मांमध्ये त्यांच्या डीएनए (DNA) मध्ये साठवलेल्या माहितीचा समावेश होतो. हे गुणधर्म पिढ्यानपिढ्या संक्रमित होतात आणि माशांच्या शारीरिक तसेच वर्तणुकीशी संबंधित वैशिष्ट्यांवर परिणाम करतात.

2. उत्परिवर्तन (Mutation):

उत्परिवर्तन म्हणजे डीएनएsequence मध्ये होणारा बदल. हे बदल नैसर्गिकरित्या किंवा पर्यावरणीय घटकांमुळे घडू शकतात. काही उत्परिवर्तन माशांसाठी हानिकारक असू शकतात, तर काही अनुकूल बदल घडवून आणतात जे त्यांना त्यांच्या वातावरणात अधिक चांगल्या प्रकारे जुळवून घेण्यास मदत करतात.

3. नैसर्गिक निवड (Natural Selection):

नैसर्गिक निवड ही एक अशी प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये विशिष्ट गुणधर्म असलेले मासे त्यांच्या वातावरणात अधिक चांगल्या प्रकारे टिकून राहतात आणि पुनरुत्पादन करतात, ज्यामुळे ते गुणधर्म पुढील पिढ्यांमध्ये अधिक सामान्य होतात.

4. जनुकीय प्रवाह (Gene Flow):

जनुकीय प्रवाह म्हणजे एकाच प्रजातीच्या माशांच्या वेगवेगळ्या गटांमधील जनुकांची देवाणघेवाण. जेव्हा माशांचे गट स्थलांतर करतात किंवा मिसळतात, तेव्हा ते त्यांच्या जनुकीय सामग्रीची देवाणघेवाण करतात, ज्यामुळे प्रजातींमध्ये विविधता वाढते.

5. जनुकीय विचलन (Genetic Drift):

जनुकीय विचलन म्हणजे यादृच्छिक घटनांमुळे एखाद्या विशिष्ट जनुकीय प्रकाराची वारंवारता लोकसंख्येमध्ये बदलणे. लहान लोकसंख्येमध्ये जनुकीय विचलन अधिक लक्षणीय असते, ज्यामुळे काही जनुकीय प्रकार कमी होऊ शकतात किंवा पूर्णपणे नाहीसे होऊ शकतात.

• भारतातील राष्ट्रीय कौशल्य प्रशिक्षण संस्था (NSTI)
• विज्ञान आणि तंत्रज्ञान संस्थेचे वर्गीकरण
• शैक्षणिक संस्थांचे वर्गीकरण

एका प्रकारच्या अनेक वस्तूंमध्ये एक समान तत्त्व असते, त्याला सामान्यता (Commonality) म्हणतात.

सामान्यता म्हणजे दोन किंवा अधिक गोष्टींमध्ये आढळणारे समान गुणधर्म, वैशिष्ट्ये किंवा लक्षणे.

उदाहरणार्थ:

• सर्व माणसांमध्ये 'माणुसकी' हे समान तत्त्व आहे.
• सर्व फळांमध्ये 'गोडवा' हे समान तत्त्व असू शकते.
• सर्व प्राण्यांमध्ये 'श्वास घेणे' हे समान तत्त्व आहे.