रहस्यकथा

ययाति  - वि.स.खांडेकर
या कादंबरीला भारतातील साहित्य क्षेत्रातील सर्वोच्च पुरस्कार ज्ञानपीठ हा मिळाला आहे

शेरलॉक होम्स हे स्कॉटिश लेखक सर आर्थर कॉनन डॉयल यांनी लिहिलेल्या कथानकांमधील नायकाचे नाव आहे. होम्स हे व्यवसायाने सत्यान्वेषी (खाजगी गुप्तहेर) आहेत. अविश्वसनीय चातुर्य असलेले होम्स इंग्लंड मधील लंडन शहरात राहात असून, आधुनिक विज्ञान, रसायन शास्त्र आणि सूक्ष्म निरीक्षणाचे वापर करून अनेक अवघड गुन्हे सोडवत असे.

शेरलॉक होम्स या काल्पनिक पात्रामागील प्रेरणास्रोत हे डॉ. जोसेफ बेल हे आहेत, असे डॉयल यांनी नमूद केले आहे. डॉयलनी जोसेफ बेल यांच्या एडिंबरो रॉयल इन्फर्मरी या संस्थेत कारकुनी केली होती. होम्सप्रमाणेच बेलसुद्धा अगदी साध्या निरीक्षणांतून मोठ्या निष्कर्षांपर्यंत पोहोचत असे. रॉयल कॉलेज ऑफ सर्जन्स या महाविद्यालयामधील व्याख्याते सर
हेन्री लिटलजॉन हेसुद्धा होम्सच्या पात्रामागची प्रेरणा आहेत असे मानले जाते. त्यांनी पोलिस सर्जन आणि वैद्यकीय अधिकारी म्हणून काम केले होते. या दोघांमुळे सर आर्थर यांना वैद्यकीय तपासणी आणि सूक्ष्म निरीक्षणे यांची जोड गुन्हे अन्वेषणासाठी मदतरूप झाली.

उत्तरासाठी, येथे काही हिंदी आणि मराठी भाषेतील लोकप्रिय जासूसी (detective) कथांची पुस्तके दिली आहेत:

निळावंती पुराणकथा, दंतकथा की वास्तवातली, याविषयी वर्षानुवर्षे वाद चालू आहे.. शाहिरांनी आणि पिंगळ्यांनी तिला भाकितांतून वर्षानुवर्षं जिवंत ठेवलंय.. अध्यात्म, चमत्कार, जादूटोणा आदी अनेक संदर्भात तिचं नाव घेतलं जातं.. विशेष म्हणजे निळावंती वाचल्यानंतर माणूस वेडा होतो किंवा सहा महिन्यांत मरतो किंवा जादूटोण्याच्या मार् अशा अफवाही वर्षानुवर्षं टिकून आहेत.. सरनोबतांनी जेपुस्तक काढलंय, त्यातही याचा उल्लेख आहे. ते कोल्हापूरचे असल्यानं त्यांनी”वेड्या’ऐवजी”खुळा’शब्द वापरलाय.. गुप्तधन शोधण्याचा एक मोठा मार्ग म्हणूनही काही जण या पुस्तकाकडं पाहतात.. दिव्यशक्ती म्हणूनही पाहतात.. ळावंतीला पक्षी, कीटक, प्राणी यांची भाषा अवगत असते. यातील अनेक पक्षी,कीटक तिला गुप्तधनाचे अड्डे सांगतात.. गुप्तधनाची तंतोतंत माहिती पक्ष्यांनाच असते.. कुबेराचं वाहन मुंगूस आहे.. या मुंगसाला सारे धनाचे साठे माहीत असतात.. सापाच्या फण्यात कसला तरी मणी असतो तो सापडला, की धनाचे साठेही शोधता येतात.. काय काय कल्पना आपल्या लोकांनी करून ठेवल्या आहेत.. मुंगसाचं ऐकून धनसाठा सापडलाअसं सांगणारं कोणी भेटत नाही.. साप-मुंगसाची लढाई लावणाऱ्या गारुड्यालाही असे धनाचे साठे कुठं सापडलेले नाहीत.. सापडले असते, तर साप आणि मुंगसाच्या लढाईचा बहाणा त्य कशाला केला असता..? ज्येष्ठ विचारवंत दुर्गाबाई भागवतयांनीही निळावंतीची मूळ पोथी शोधण्याचा प्रयत्न केला..”प्रासंगिका’या पुस्तकात त्यांनी न मिळालेल्या निळावंतीच्या पोथीवर एक लेख लिहिलाय.. स्वामी विवेकानंदांनी ही पोथी वा पुढे सहा महिन्यांत त्यांचा मृत्यू झाला, अशी त्या वेळची एक अफवाही त्यांच्या लेखात आलीय.. …तर ही निळावंती एका धनवंताची कन्या.. लग्नानंतर मध्यरात्री कोल्ह्याची कुई कुई तिच्या कानावर येते. कोल्हे सांगत होते, की नदीतून एक प्रेत वाहत येतं आहे. त्याच्या कमरेला दोन लाल चिंध्या किंवा दोऱ्याच्या गाठी आरात्री ती नदीच्या दिशेनं गेली. तिला प्रेत दिसलं. त्याच्या कमरेला गाठी दिसल्या, तिनं हातानं त्या सोडवण्याचा प्रयत्न केला; पण शक्य झालं नाही… तिनं त्या दातानं कुरतडल्या, नवऱ्याला वाटलं ती प्रेत खातेय वगैरे वगैरे… नवऱ्यानं हे स्वतः पाहिलं. त्यानं तिला सोडून दिलं. या निळावंतीला कावळा, चिमणी, टिटवी, पाल, घुबड, कोकिळा, बगळा आदी सर्वांच्या भाषा अवगत होत्या.. ती त्यांच्याशी संवाद करायची.. ती शाहिरांचा विषय बनली.. अध्यात्माचा विषय बनली.. पहाटे फिरणाऱ्या पिंगळ्यांचा विषय बनली.. चित्रविचित्र शक्तीचा विषय बनली.. गूढतेचा विषय बनली.. महाकल्पनेचा, प्रतिभेचा आणि धनशोधाचा विषय बनली. अनेकांनी त्याचा वेध घेतला.. जे कल्पनेच्या पलीकडचं असतं ते वाचलं, की माणूस भ्रमात जातो.. तसं झाली की तो खुळा होतो, असं म्हणतात.. अनेक तांत्रिकांकडं निळावंतीचं नाव निघतंच… मी चालता चालता पुस्तकाची काही प चाळली.. रंकाळ्याच्या काठावर बसून काही चाळली.. प्रवासात काही वाचली.. कल्पनेची उत्तुंग भरारी मला आवडली.. माणूस किती कल्पना करू शकतो..? या कल्पनांना अंत नाही.. एका कल्पनेच्या डोहात पडलं, की भोवरा तयार होतो. तो खोलखोल जातगोलगोल फिरायला लागतो.. स्वतःबरोबर आपल्याला खोलवर न्यायला लागतो. आपण भोवऱ्याच्या काठावर थांबणार, की त्याच्या बरोबर जाणार, हा आपला प्रश्न असतो. या”निळावंती’च्या मूळ पोथीत अनेक श्लोक आहेत, असं सांगतात.कोणत्या तरी श्लोकानं कोणत्या तरी पशू- पक्ष्यांची भाषा समजते, असंही सांगतात. अध्यात्मातल्या शाहिरीमध्ये सर्वश्रेष्ठ गणल्या जाणाऱ्या हैबतीबाबा पुसे यांनी निळावंतीवर 1750च्या आसपास शाहिरी लिहिली आहे. श्रेष्ठ पतिव्रता म्हणूनही तिचा उल्लेख होतो. सासऱ्याबरोबर ती माहेरी जात असता तिला मुंगसाची जोडी दिसली. नवरा-बायको होते ते. त्यातील मुंगशिणीशी निळावंतीनं संवाद साधला. मुंगसाची बायको म्हणाली, “माझा मुंगूस नवरा आंधळा आहे.” मग निळावंती उपाय सांगते.. लाल तुकडा लावून त्याला डोळे देते.. त्यांच्याबरोबर राहते.. मग पिंगळा भेटतो.. तो सापाचीगोष्ट सांगतो.. त्याचा मणी मिळवा म्हणतो.. मुंगसांचा फौजफाटा घेऊन ती मणी शोधायला जाते.. मण्याच्या उजेडात साप भक्ष्य शोधत असतो.. हे सारे जण मणी उचलतात.. खजिन्याच्या शोधात निघतात… निळावंतीवरील आख्यायिका चालूच राहते…

जेम्स हेडली चेसची मराठी अनुवादित पुस्तके वाचा, अगदी शेवटच्या पानापर्यंत फुल suspense!