मराठा साम्राज्य
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या स्वराज्यावर अनेक परकीय सत्ता आणि स्थानिक शत्रूंनी अतिक्रमण करण्याचा किंवा ते नष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. त्यापैकी प्रमुख शत्रू आणि आक्रमक खालीलप्रमाणे आहेत:
- मुघल (Mughals): औरंगजेब बादशाह आणि त्याचे सरदार (उदा. शाइस्ता खान, मिर्झाराजा जयसिंग) हे स्वराज्याचे सर्वात मोठे आणि सततचे शत्रू होते. त्यांनी स्वराज्यावर अनेकदा आक्रमण केले.
- आदिलशाही (Adilshahi of Bijapur): विजापूरची आदिलशाही ही स्वराज्याच्या स्थापनेपासूनच प्रमुख शत्रू होती. अफझल खान, सिद्दी जौहर यांसारख्या सरदारांनी स्वराज्यावर हल्ले केले.
- कुतुबशाही (Qutbshahi of Golconda): गोवळकोंड्याची कुतुबशाही देखील मराठ्यांच्या विस्ताराला आव्हान देत असे, जरी काहीवेळा त्यांच्याशी मैत्रीपूर्ण संबंधही होते.
- पोर्तुगीज (Portuguese): गोव्यासह पश्चिम किनारपट्टीवर पोर्तुगीजांची सत्ता होती. त्यांनी स्वराज्याच्या आरमाराला आणि व्यापारी मार्गांना अनेकदा अडथळे आणले.
- सिद्धी (Siddis of Janjira): जंजिऱ्याचे सिद्धी हे नौदल शक्ती म्हणून स्वराज्यासाठी एक मोठा धोका होते. त्यांनी मराठा किनारपट्टीवर सतत हल्ले केले.
- इंग्रज (English - East India Company): सुरुवातीला व्यापारी असले तरी, नंतरच्या काळात इंग्रजांनी मराठा साम्राज्याला आव्हान दिले आणि हळूहळू ते सर्वात मोठे शत्रू बनले, ज्याचा परिणाम अँग्लो-मराठा युद्धांत झाला.
- निजाम (Nizam of Hyderabad): मुघल साम्राज्याच्या अस्तानंतर दख्खनमध्ये उदयास आलेला हैदराबादचा निजाम हा देखील मराठ्यांचा एक प्रमुख प्रतिस्पर्धी होता.
- अहमदशाह अब्दाली (Ahmad Shah Abdali): पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात मराठ्यांचा मोठा पराभव करून त्याने मराठा सत्तेला मोठा धक्का दिला, ज्यामुळे उत्तर भारतात मराठ्यांचे वर्चस्व कमी झाले.
या सर्व सत्तांनी आपापल्या हेतूनुसार स्वराज्यावर विविध मार्गांनी दबाव आणला, संघर्ष केला आणि अतिक्रमण करण्याचा प्रयत्न केला.
मी थेट प्रतिमा (इमेज) प्रदर्शित करू शकत नाही. तथापि, अष्टप्रधान मंडळ हे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेले आठ मंत्र्यांचे एक मंडळ होते, जे त्यांच्या प्रशासनात महत्त्वाचे योगदान देत होते. या मंडळात प्रत्येक मंत्र्याला विशिष्ट जबाबदारी नेमून दिली होती.
आपण अष्टप्रधान मंडळाची प्रतिमा पाहण्यासाठी खालील विकिपीडिया दुव्याला भेट देऊ शकता:
छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर रायगड दोन वेळेस जाळला गेला:
- पहिला वेढा (इ.स. 1689): मुघल बादशाह औरंगजेब याने रायगडला वेढा घातला. त्यावेळी, झुल्फिकार खानाने रायगड जिंकून घेतला आणि रायगडाला आग लावली.
- दुसरा वेढा (इ.स. 1818): ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने रायगडाला वेढा घातला आणि किल्ला ताब्यात घेतल्यानंतर आग लावली.
या दोन घटनांमध्ये रायगडाचे मोठे नुकसान झाले.
अधिक माहितीसाठी हे संदर्भ उपयोगी ठरतील:
- शिर्के
- मोहिते
- घोरपडे
- भोसले
- जाधव
- राऊत
- देशमुख
- पाटील
शंभूराजेंचे बलिदान:
छत्रपती संभाजी महाराज यांचा जन्म १४ मे १६५७ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर झाला. ते मराठा साम्राज्याचे दुसरे छत्रपती होते. त्यांनी अत्यंत कमी वयात अनेक भाषा व शास्त्रांचे ज्ञान प्राप्त केले होते. शंभूराजे पराक्रमी, शूर आणि आपल्या धर्मावर निष्ठा असणारे होते.
१ फेब्रुवारी १६८९ रोजी संगमेश्वर येथे मुघलांनी संभाजी महाराजांना पकडले. औरंगजेबाने त्यांना इस्लाम धर्म स्वीकारण्यास सांगितले, परंतु त्यांनी नकार दिला. त्यानंतर औरंगजेबाने त्यांना हालहाल करून मारण्याची शिक्षा दिली.
११ मार्च १६८९ रोजी तुळापूर येथे संभाजी महाराजांची हत्या करण्यात आली. त्यांच्या बलिदानाने मराठा साम्राज्याला मोठी प्रेरणा मिळाली. त्यांनी धर्मासाठी आणि स्वराज्यासाठी आपले प्राण अर्पण केले.
महत्व:
- धर्मनिष्ठा: संभाजी महाराजांनी धर्मासाठी आपले प्राण दिले.
- स्वराज्याचे रक्षण: त्यांनी मराठा साम्राज्याचे रक्षण केले.
- प्रेरणा: त्यांचे बलिदान मराठा साम्राज्यासाठी एक प्रेरणा ठरले.
संदर्भ:
उत्तर:
छत्रपती संभाजी महाराजांनी बऱ्हाणपूरवर हल्ला करण्याची काही प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
- मुघलांना धडा शिकवणे: बऱ्हाणपूर हे मुघलांचे एक महत्त्वाचे ठिकाण होते. तेथून मुघल दक्षिणेकडील राज्यांवर सतत दबाव टाकत होते. संभाजी महाराजांनी या हल्ल्याद्वारे मुघलांना त्यांची ताकद दाखवून दिली आणि त्यांना शह देण्याचा प्रयत्न केला.
- साम्राज्याची आर्थिक गरज: मराठा साम्राज्याला आर्थिक अडचणी जाणवत होत्या. बऱ्हाणपूर हे एक व्यापारी केंद्र असल्यामुळे तेथे लूट करून साम्राज्यासाठी संपत्ती मिळवण्याचा हेतू होता.
- राजकीय दबाव: मराठा साम्राज्यावर सतत होणाऱ्या मुघलांच्या आक्रमणांना प्रत्युत्तर देणे आवश्यक होते. बऱ्हाणपूरवर हल्ला करून संभाजी महाराजांनी मुघलांना मराठा साम्राज्य दुर्बळ नाही हे दाखवून दिले.
- territory विस्तार: संभाजी महाराजांना मराठा साम्राज्याचा विस्तार करायचा होता आणि बऱ्हाणपूर जिंकून घेणे हा त्या योजनेचा भाग होता.
या हल्ल्यामुळे मराठा साम्राज्याची ताकद वाढली आणि मुघलांना मोठा धक्का बसला.