उत्क्रांती

उत्क्रांती आणि तत्वे

उत्क्रांती (Evolution) म्हणजे सजीवांच्या लोकसंख्येमध्ये पिढ्यानपिढ्या होणारे आनुवंशिक गुणधर्मांमधील हळूहळू बदल. हा बदल नैसर्गिक निवडीसारख्या (natural selection) यंत्रणांद्वारे घडतो, ज्यामुळे सजीव त्यांच्या पर्यावरणाशी अधिक जुळवून घेतात आणि त्यांची जगण्याची व प्रजनन करण्याची शक्यता वाढते.

थोडक्यात, उत्क्रांती ही जीवसृष्टीमध्ये कालांतराने होणाऱ्या बदलांची प्रक्रिया आहे, ज्यामुळे सजीव अधिक जटिल आणि विविध बनतात.

उत्क्रांतीची प्रमुख तत्वे (Principles of Evolution) खालीलप्रमाणे आहेत:

• नैसर्गिक निवड (Natural Selection): हे उत्क्रांतीचे सर्वात महत्त्वाचे तत्व आहे. यानुसार, ज्या सजीवांमध्ये त्यांच्या पर्यावरणाशी जुळवून घेणारे गुणधर्म (advantageous traits) असतात, ते जगण्याची आणि प्रजनन करण्याची अधिक शक्यता असते. अशा सजीवांचे गुणधर्म पुढील पिढ्यांमध्ये अधिक प्रमाणात जातात, ज्यामुळे कालांतराने प्रजातींमध्ये बदल घडून येतात. याला "अस्तित्वासाठी संघर्ष" आणि "योग्यतम जगणे" (survival of the fittest) असेही म्हणतात.
• आनुवंशिकता (Heredity/Inheritance): सजीवांचे गुणधर्म त्यांच्या पालकांकडून त्यांच्या संततीमध्ये आनुवंशिकतेने (जनुकांमार्फत) दिले जातात. उत्क्रांतीसाठी हे आवश्यक आहे, कारण केवळ आनुवंशिक गुणधर्मच पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचून बदल घडवून आणू शकतात.
• भिन्नता (Variation): एकाच प्रजातीमधील सजीवांमध्ये गुणधर्मांमध्ये फरक किंवा विविधता असते. ही भिन्नता जनुकीय उत्परिवर्तन (genetic mutation), जनुकीय पुनर्संयोजन (genetic recombination) आणि लैंगिक प्रजननामुळे (sexual reproduction) निर्माण होते. नैसर्गिक निवड याच भिन्नतेवर कार्य करते.
• प्रजनन (Reproduction): सजीव प्रजनन करून आपली संख्या वाढवतात. ज्या सजीवांमध्ये चांगले गुणधर्म असतात, ते अधिक यशस्वीपणे प्रजनन करतात आणि त्यांचे गुणधर्म पुढील पिढ्यांमध्ये जातात.
• उत्परिवर्तन (Mutation): हे डीएनए (DNA) मध्ये होणारे अचानक आणि यादृच्छिक बदल आहेत. उत्परिवर्तन हे नवीन गुणधर्मांचे किंवा भिन्नतेचे मूळ स्रोत आहेत. बहुतांश उत्परिवर्तन निरुपयोगी किंवा हानिकारक असले तरी, काही उत्परिवर्तन सजीवांना फायदा देतात आणि उत्क्रांतीसाठी महत्त्वाचे ठरतात.
• कालांतराने बदल (Change Over Time): उत्क्रांती ही एक संथ आणि दीर्घकाळ चालणारी प्रक्रिया आहे. सजीवांच्या लोकसंख्येतील जनुकीय रचनेत पिढ्यानपिढ्या होणारे सूक्ष्म बदल कालांतराने मोठे बदल घडवून आणतात आणि नवीन प्रजातींची निर्मिती करतात.
• सामान्य पूर्वज (Common Ancestry): उत्क्रांतीच्या सिद्धांतानुसार, पृथ्वीवरील सर्व सजीव कोणत्याही एका सामान्य पूर्वजापासून (common ancestor) उत्क्रांत झाले आहेत. त्यांच्यातील समानता हेच दर्शवते.

हर्बर्ट स्पेन्सर या ब्रिटिश विचारवंत आणि समाजशास्त्रज्ञाने उत्क्रांतीची एक विस्तृत संकल्पना मांडली, जी जीवशास्त्र, मानसशास्त्र, समाजशास्त्र आणि नीतिशास्त्र अशा विविध क्षेत्रांना लागू होते. स्पेन्सरच्या उत्क्रांतीच्या संकल्पनेची काही मुख्य वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

1. वैश्विक प्रक्रिया: स्पेन्सरच्या मते, उत्क्रांती ही एक वैश्विक प्रक्रिया आहे. ती फक्त सजीवांपुरती मर्यादित नसून, ती संपूर्ण विश्वामध्ये दिसून येते. तारे, ग्रह, समाज आणि संस्कृती यांसारख्या अनेक गोष्टी उत्क्रांतीच्या प्रक्रियेतून विकसित होतात.

2. साध्यापासून गुंतागुंतीकडे (Simple to Complex): स्पेन्सरच्या उत्क्रांतीच्या सिद्धांतानुसार, कोणतीही वस्तू साध्या स्वरूपापासून अधिक गुंतागुंतीच्या स्वरूपात विकसित होते. उदाहरणार्थ, আদিम समाज हा हळूहळू आधुनिक समाजाच्या रूपात बदलतो.

3. एकत्रीकरण आणि भिन्नता (Integration and Differentiation): उत्क्रांतीमध्ये एकत्रीकरण आणि भिन्नता या दोन प्रक्रिया एकाच वेळी घडतात. एकत्रीकरण म्हणजे अनेक घटक एकत्र येऊन एक नवीन एकसंध घटक तयार करतात, तर भिन्नता म्हणजे एकसंध घटकांचे अनेक उपघटकांमध्ये विभाजन होते.

4. ऊर्जा संवर्धन (Energy Conservation): स्पेन्सरच्या सिद्धांतानुसार, उत्क्रांती ही ऊर्जा संवर्धनाच्या नियमावर आधारित आहे. ऊर्जा एका स्वरूपातून दुसऱ्या स्वरूपात रूपांतरित होते, आणि या रूपांतरणाच्या प्रक्रियेतूनच नवीन रचना आणि प्रणाली विकसित होतात.

5. सामाजिक उत्क्रांती: स्पेन्सरने सामाजिक उत्क्रांतीचा सिद्धांत मांडला, ज्यानुसार समाज हा साध्या आदिवासी समुदायांपासून ते जटिल औद्योगिक समाजांपर्यंत विकसित होतो. या विकासामध्ये श्रमविभागणी (division of labor) आणि सामाजिक संस्थांचे (social institutions) महत्त्व वाढते.

6. 'योग्यतम जगणे' (Survival of the Fittest): स्पेन्सरने 'सर्वायव्हल ऑफ द फिटेस्ट' ही संकल्पना मांडली, जी डार्विनच्या नैसर्गिक निवडीच्या सिद्धांताशी (theory of natural selection) मिळतीजुळती आहे. याचा अर्थ असा आहे की जे जीव किंवा समाज त्यांच्या वातावरणाशी जुळवून घेण्यास सक्षम असतात, तेच टिकून राहतात आणि विकसित होतात.

स्पेन्सरची उत्क्रांतीची संकल्पना ही 19 व्या शतकात खूप प्रभावी ठरली.

संदर्भ:

• Spencer, H. (1862). First principles. Williams and Norgate.First principles

बदल ही एक सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. जगात कोणतीही गोष्ट स्थिर नाही. प्रत्येक गोष्टीत सतत बदल होत असतात. हा बदल नैसर्गिक नियमानुसार होत असतो.

उदाहरणार्थ:

• ऋतू बदलतात.
• दिवस रात्र होतात.
• माणसे लहान मोठे होतात.

त्यामुळे बदल ही एक सतत चालणारी प्रक्रिया आहे.

उत्तर: डायनासोरचे हात आखूड असण्याची अनेक कारणे आहेत, त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे:

1. शिकार करण्याची पद्धत: काही शास्त्रज्ञांच्या मते, डायनासोरचे मोठे आणि शक्तिशाली जबडे तसेच त्यांची शिकार करण्याची पद्धत यामुळे त्यांच्या हातांचा वापर कमी झाला. त्यामुळे उत्क्रांतीमध्ये त्यांचे हात लहान झाले.

2. संतुलन: Tyrannosaurus Rex सारख्या डायनासोरचे डोके मोठे असल्यामुळे शरीराचा समतोल राखण्यासाठी त्यांचे हात लहान असणे आवश्यक होते.

3. मांसपेशी: काही डायनासोरच्या लहान हातात मोठ्या मांसपेशी होत्या, ज्यामुळे ते मजबूत होते. त्यामुळे ते कदाचित शिकार पकडण्यासाठी किंवा इतर कामांसाठी उपयोगी ठरत असतील.

4. उत्क्रांती: डायनासोरच्या पूर्वजांचे हात मोठे होते, पण कालांतराने त्यांच्या जीवनशैलीनुसार त्यांच्यात बदल होत गेले आणि त्यांचे हात लहान झाले.

याव्यतिरिक्त, काही संशोधनानुसार, डायनासोरचे हात लहान असण्याचे कारण म्हणजे त्यांचे मोठे डोके आणि जबडे. त्यांना भक्ष पकडण्यासाठी किंवा फाडण्यासाठी हातांपेक्षा मोठ्या डोक्याचा आणि जबड्यांचा अधिक उपयोग होत असे. त्यामुळे, उत्क्रांतीमध्ये त्यांच्या हातांचा आकार कमी होत गेला.

संदर्भ:

• Science Focus
• Natural History Museum

टीप: डायनासोरच्या हातांविषयी अजूनही संशोधन चालू आहे आणि नवीन माहिती समोर येत आहे.

असे मानले जाते की मानवाची निर्मिती प्रथम आफ्रिका खंडात झाली.

पुरातत्त्वीय आणि जीवाश्म विज्ञानातील पुराव्यांनुसार, आधुनिक मानवाचे (होमो सेपियन्स) सर्वात जुने अवशेष आफ्रिकेत सापडले आहेत, जे सुमारे 300,000 वर्षांपूर्वीचे आहेत.

अधिक माहितीसाठी:

• मानवी उत्क्रांती (इंग्रजी)
• मानवी उत्क्रांती - ब्रिटानिका (इंग्रजी)

चार्ल्स डार्विन या शास्त्रज्ञाने मानवाचा पूर्वज कोण आहे याचा सिद्धांत मांडला. त्यांच्या 'Origin of Species' (ओरिजिन ऑफ स्पीशीज) या पुस्तकात उत्क्रांतीवादाचा सिद्धांत मांडला आहे, ज्यामुळे मानवाच्या उत्पत्तीबद्दल महत्त्वपूर्ण माहिती मिळते.

डार्विनच्या सिद्धांतानुसार, मानव आणि इतर सजीव एकाच पूर्वजांपासून उत्क्रांत झाले आहेत.

अधिक माहितीसाठी, आपण खालील लिंकला भेट देऊ शकता:

• ब्रिटानिका - चार्ल्स डार्विन

चार्ल्स डार्विनने मानवाचा पूर्वज वानर आहे असा सिद्धांत मांडला.

स्पष्टीकरण:

संदर्भ: