संवाद
मुलाखत म्हणजे काय?
मुलाखत (Interview) म्हणजे दोन किंवा अधिक व्यक्तींमध्ये विशिष्ट हेतूने होणारे संवाद. यामध्ये एक व्यक्ती (मुलाखत घेणारा/इंटरव्यूअर) प्रश्न विचारतो आणि दुसरी व्यक्ती (मुलाखत देणारा/इंटरव्ह्यूई) त्या प्रश्नांची उत्तरे देतो. माहिती मिळवणे, उमेदवाराची क्षमता तपासणे, एखाद्याच्या दृष्टिकोनाबद्दल जाणून घेणे किंवा विशिष्ट विषयावर चर्चा करणे हे मुलाखतीचे मुख्य उद्दिष्ट असते.
मुलाखतीचे प्रकार:
मुलाखतीचे अनेक प्रकार आहेत, जे त्यांच्या उद्देशानुसार आणि पद्धतीनुसार बदलतात. काही प्रमुख प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:
- नोकरीसाठी मुलाखत (Job Interview):
नोकरीसाठी अर्ज केलेल्या उमेदवाराची योग्यता, कौशल्ये आणि व्यक्तिमत्त्व तपासण्यासाठी हा प्रकार घेतला जातो. कंपनीला योग्य कर्मचारी निवडण्यात मदत करणे हा याचा मुख्य उद्देश असतो.
- संशोधन मुलाखत (Research Interview):
संशोधक विशिष्ट विषयावर माहिती गोळा करण्यासाठी किंवा लोकांचे दृष्टिकोन, अनुभव जाणून घेण्यासाठी या मुलाखती घेतात. यामध्ये प्रश्नावलीचा वापर केला जाऊ शकतो.
- पत्रकारिता मुलाखत (Journalistic Interview):
पत्रकार एखाद्या व्यक्तीकडून बातमीसाठी किंवा लेखासाठी माहिती, तथ्ये किंवा त्यांचे मत जाणून घेण्यासाठी या मुलाखती घेतात. राजकारणी, सेलिब्रिटी, तज्ज्ञ किंवा सामान्य नागरिक यांच्या मुलाखती यामध्ये येतात.
- नैदानिक / समुपदेशन मुलाखत (Diagnostic / Counseling Interview):
मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशक रुग्णाच्या मानसिक आरोग्याची स्थिती समजून घेण्यासाठी, त्यांच्या समस्यांचे निदान करण्यासाठी किंवा त्यांना योग्य समुपदेशन देण्यासाठी या प्रकारच्या मुलाखती घेतात.
- एक्झिट मुलाखत (Exit Interview):
जेव्हा एखादा कर्मचारी कंपनी सोडून जातो, तेव्हा कंपनी त्यांच्या अनुभवाबद्दल, कंपनीतील कामकाजाबद्दल किंवा सोडून जाण्याच्या कारणांबद्दल जाणून घेण्यासाठी ही मुलाखत घेते. यामुळे कंपनीला सुधारणा करण्यासाठी मदत होते.
- प्रवेश मुलाखत (Admission Interview):
महाविद्यालय, विद्यापीठात किंवा विशिष्ट अभ्यासक्रमासाठी प्रवेश घेताना उमेदवाराची शैक्षणिक पार्श्वभूमी, आवड आणि भविष्यातील ध्येये समजून घेण्यासाठी या मुलाखती घेतल्या जातात.
- दूरध्वनी / व्हिडिओ मुलाखत (Telephonic / Video Interview):
भौगोलिक अंतरामुळे किंवा वेळेची बचत करण्यासाठी दूरध्वनी किंवा व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंगच्या माध्यमातून घेतल्या जाणाऱ्या मुलाखती. नोकरीच्या प्राथमिक फेरीत या प्रकारच्या मुलाखती सामान्य आहेत.
- पॅनल मुलाखत (Panel Interview):
यामध्ये एका उमेदवाराची मुलाखत एकापेक्षा जास्त मुलाखत घेणाऱ्या व्यक्तींकडून (पॅनल) घेतली जाते. यामुळे उमेदवाराचे विविध पैलू तपासले जातात.
- तणाव मुलाखत (Stress Interview):
उमेदवाराला मुद्दाम आव्हानात्मक किंवा तणावपूर्ण परिस्थितीत टाकून त्याचे दडपणाखालील वर्तन आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता तपासण्यासाठी या मुलाखती घेतल्या जातात.
- वर्तणूक-आधारित मुलाखत (Behavioral Interview):
यामध्ये उमेदवाराला त्याच्या मागील अनुभवांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात, जसे की 'तुम्ही पूर्वी अशा परिस्थितीत कसे वागलात?' यामुळे उमेदवाराच्या भविष्यातील वर्तनाचा अंदाज घेता येतो.
संवाद म्हणजे काय?
संवाद म्हणजे माहिती, विचार, भावना किंवा कल्पना यांची देवाणघेवाण करणे. हा एक दुतर्फा मार्ग आहे जिथे बोलणारा (sender) संदेश पाठवतो आणि ऐकणारा (receiver) तो समजून घेतो. प्रभावी संवादामुळे संबंध सुधारतात, गैरसमज दूर होतात आणि उद्दिष्टे साध्य होतात.
होय, अँकरने आपली चूक मान्य न करणे किंवा मान्य केली तरी माफी न मागणे यामुळे गैरसमज निश्चितच वाढतात.
याची अनेक कारणे आहेत:
- विश्वासाची कमतरता: जेव्हा एखादा अँकर आपली चूक मान्य करत नाही, तेव्हा प्रेक्षक किंवा श्रोत्यांचा त्यांच्यावरील विश्वास कमी होतो. यामुळे अँकरच्या प्रामाणिकपणाबद्दल आणि सचोटीबद्दल शंका निर्माण होतात. प्रेक्षकांना वाटते की अँकर जबाबदारी घेणे टाळत आहेत.
- अहंकार किंवा बेपर्वाई: चूक मान्य न करणे हे अहंकाराचे लक्षण वाटू शकते किंवा आपल्या चुकीबद्दल अँकरला काही फरक पडत नाही असा गैरसमज होऊ शकतो. यामुळे नकारात्मक भावना वाढतात.
- स्पष्टतेचा अभाव: माफी मागितल्याने किंवा चूक मान्य केल्याने परिस्थिती अधिक स्पष्ट होते आणि गोंधळ कमी होतो. जर असे झाले नाही, तर मूळ चुकीबद्दल आणि अँकरच्या हेतूबद्दलही अनेक गैरसमज निर्माण होऊ शकतात. प्रेक्षक स्वतःच्या निष्कर्षांवर येतात, जे चुकीचे असू शकतात.
- संबंधांवर परिणाम: पत्रकार आणि प्रेक्षक यांच्यातील संबंध विश्वासावर आधारित असतात. चुका मान्य न केल्याने हा विश्वास डगमगतो आणि परस्पर समंजसपणा कमी होतो. यामुळे अँकरची विश्वासार्हता कमी होते.
- मुद्द्याचे विचलित होणे: मूळ मुद्दा बाजूला पडून अँकरने चूक मान्य न केल्याच्या कृतीवर लक्ष केंद्रित होते, ज्यामुळे संपूर्ण परिस्थिती आणखी गुंतागुंतीची होते आणि चर्चा चुकीच्या दिशेने जाते.
थोडक्यात, जबाबदारी न घेणे आणि माफी न मागणे यामुळे केवळ गैरसमज वाढत नाहीत तर अँकर आणि प्रेक्षक यांच्यातील संवाद आणि विश्वासार्हता देखील धोक्यात येते. सार्वजनिक जीवनातील व्यक्तींसाठी, विशेषतः माध्यमांमधील, आपली चूक मान्य करणे हे व्यावसायिकता आणि परिपक्वतेचे लक्षण मानले जाते, ज्यामुळे परिस्थिती सुधारण्यास मदत होते.
- शारीरिक अडथळे: वातावरणातील गोंगाट, अपुरी प्रकाश योजना, ऐकण्यात येणाऱ्या समस्या, इत्यादी शारीरिक अडचणींमुळे संभाषणात व्यत्यय येतो.
- भाषिक अडथळे: दोन व्यक्तींमध्ये भाषेचा फरक असल्यास, चुकीचे शब्द वापरल्यास किंवा क्लिष्ट भाषेचा उपयोग केल्यास संवाद तुटतो.
- मानसिक अडथळे: पूर्वग्रहदूषित विचार, नकारात्मक भावना, ताणतणाव किंवा एकाग्रतेचा अभाव यामुळे संभाषण नीट होत नाही.
- सांस्कृतिक अडथळे: वेगवेगळ्या सांस्कृतिक पार्श्वभूमीच्या लोकांमध्ये संवाद साधताना त्यांच्यातील रूढी, परंपरा आणि मूल्यांमधील फरक अडचणी निर्माण करू शकतात.
- तंत्रज्ञानाचा अभाव: खराब इंटरनेट সংযোগ, जुने झालेले उपकरणे किंवा तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर न केल्यामुळे संवादात अडथळे येतात.
- गैरसमज: बोलणाऱ्या व्यक्तीच्या बोलण्याचा अर्थ न समजल्यास किंवा चुकीचा अर्थ लावल्यास गैरसमज निर्माण होतात आणि संवाद बिघडतो.
या अडथळ्यांवर मात करून प्रभावी संवाद साधण्यासाठी सकारात्मक दृष्टिकोन, स्पष्ट संवाद आणि समजूतदारपणा आवश्यक आहे.
परिणामकारक बोलण्यात अनेक प्रकारचे अडथळे येऊ शकतात, त्यापैकी काही महत्त्वाचे अडथळे खालीलप्रमाणे आहेत:
- शारीरिक अडथळे: शारीरिक अडचणी जसे की श्रवणदोष, स्पष्ट बोलण्यात अडचण, किंवा इतर शारीरिक समस्याresultant communication मध्ये बाधा आणू शकतात.
- भाषिक अडथळे: योग्य शब्दांचा वापर न करणे, व्याकरण अशुद्ध असणे, किंवा अपरिचित भाषेचा वापर करणे हे भाषिक अडथळे निर्माण करतात.
- मानसिक अडथळे: भीती, आत्मविश्वास नसणे, नकारात्मक विचार, किंवा ताणतणावResultant communicationमध्ये अडथळा निर्माण करू शकतात.
- सांस्कृतिक अडथळे: भिन्न सांस्कृतिक पार्श्वभूमी असलेले लोक वेगवेगळ्या प्रकारे संवाद साधू शकतात, ज्यामुळे गैरसमज निर्माण होऊ शकतात.
- पर्यावरणात्मक अडथळे: आवाज, गर्दी, किंवा इतर distracting elementsresultant communicationमध्ये व्यत्यय आणू शकतात.
- तंत्रज्ञानाचा अभाव: तंत्रज्ञानाचा योग्य वापर न केल्यास communicationमध्ये अडचणी येतात, जसे की network connectivity नसणे किंवा outdated software वापरणे.
- अस्पष्ट संदेश: संदेश स्पष्ट आणि संक्षिप्त नसल्यास, तो समजायला कठीण होतो आणि गैरसमज निर्माण होऊ शकतात.
- ऐकण्यात अयशस्वी: समोरच्या व्यक्तीला लक्षपूर्वक न ऐकल्यास किंवा त्यांचे म्हणणे न समजल्यास communication व्यवस्थित होत नाही.
हे काही प्रमुख अडथळे आहेत जेResultant communicationमध्ये बाधा आणू शकतात. या अडथळ्यांवर मात करण्यासाठी योग्य उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.
संज्ञापन (Communication)
संज्ञापन म्हणजे दोन किंवा अधिक व्यक्तींमधील माहिती, कल्पना, विचार, भावना आणि संदेशांची देवाणघेवाण. हे बोलणे, लिहिणे, हावभाव, किंवा इतर कोणत्याही माध्यमाद्वारे होऊ शकते.
संज्ञापनाची व्याख्या:
संज्ञापन ही एक प्रक्रिया आहे ज्याद्वारे लोक एकमेकांशी संवाद साधतात आणि अर्थ निर्माण करतात.
संज्ञापन प्रक्रियेचे विविध प्रकार:
- शाब्दिक संज्ञापन (Verbal Communication):
यात बोलणे आणि लिहिणे यांचा समावेश होतो.
- तोंडी संवाद: संभाषण, भाषण, चर्चा.
- लिखित संवाद: पत्रे, ईमेल, अहवाल, लेख.
- अशाब्दिक संज्ञापन (Non-Verbal Communication):
यात शब्द वापरले जात नाहीत, परंतु हावभाव, देहबोली, चेहऱ्यावरील हावभाव, आवाज, स्पर्श यांचा वापर केला जातो.
- देहबोली (Body Language): शरीराची ठेवण, हावभाव.
- चेहऱ्यावरील हावभाव (Facial Expressions): आनंद, दुःख, राग, भीती.
- आवाज (Voice): आवाजाचीintonation, pitch आणि वेग.
- स्पर्श (Touch): हस्तांदोलन, मिठी मारणे.
- दृकश्राव्य संज्ञापन (Visual Communication):
यात चित्रे, आकृत्या, व्हिडिओ, आणि इतर दृश्य माध्यमांचा वापर केला जातो.
- चित्रे (Pictures): फोटो, रेखाचित्रे.
- आकृत्या (Diagrams): ग्राफ, चार्ट.
- व्हिडिओ (Videos): माहितीपट, चित्रपट.
- औपचारिक संज्ञापन (Formal Communication):
हे संज्ञापन विशिष्ट नियमांनुसार आणि औपचारिक पद्धतीने केले जाते.
- उदाहरण: कार्यालयीन बैठका, अहवाल, निवेदन.
- अनौपचारिक संज्ञापन (Informal Communication):
हे संज्ञापन कोणत्याही नियमांशिवाय आणि अनौपचारिक पद्धतीने केले जाते.
- उदाहरण: मित्रांशी गप्पा मारणे, कुटुंबाशी बोलणे.