व्याकरण
वाक्यात कर्ता (Subject) ओळखण्यासाठी काही सोप्या पद्धती आहेत. कर्ता म्हणजे वाक्यातील क्रिया करणारा किंवा ज्याच्याबद्दल वाक्यात माहिती दिली जाते तो घटक.
- क्रियापदाला 'कोण' किंवा 'काय' प्रश्न विचारणे: वाक्यातील क्रियापदाला (verb) 'कोण' (Who) किंवा 'काय' (What) असा प्रश्न विचारल्यास मिळणारे उत्तर बहुधा कर्ता असते.
वाक्य:
राम आंबा खातो.
प्रश्न:
खाणारा कोण?
उत्तर:
राम.
येथे 'राम' हा कर्ता आहे.
वाक्य:
मुले मैदानावर खेळतात.
प्रश्न:
खेळणारे कोण?
उत्तर:
मुले.
येथे 'मुले' हा कर्ता आहे.
वाक्य:
पाऊस पडतो.
प्रश्न:
पडणारे काय?
उत्तर:
पाऊस.
येथे 'पाऊस' हा कर्ता आहे.
वाक्य:
आई भाजी बनवते.
प्रश्न:
बनवणारी कोण?
उत्तर:
आई.
येथे 'आई' हा कर्ता आहे.
- क्रियापदाचे रूप कर्त्यानुसार बदलणे: काही वाक्यांमध्ये क्रियापदाचे रूप कर्त्याच्या लिंग, वचन किंवा पुरुषानुसार बदलते. यामुळेही कर्ता ओळखण्यास मदत होते.
- वाक्याचा मुख्य आधार: कर्ता हा वाक्याचा मुख्य आधार असतो. त्याच्याभोवतीच वाक्याची रचना फिरत असते.
उदाहरणे:
या पद्धतींचा वापर करून तुम्ही मराठी वाक्यांमधील कर्ता सहज ओळखू शकता.
त्याने पुस्तक वाचले या वाक्यातील त्याने हा कर्ता कारक (Nominative Case) आहे.
स्पष्टीकरण:
- वाक्यात क्रियापदाने (येथे 'वाचले' हे क्रियापद) केलेली क्रिया कोण करत आहे, हे जो घटक दर्शवतो, तो 'कर्ता' असतो.
- या वाक्यात, 'पुस्तक वाचण्याची' क्रिया 'त्याने' या घटकाने केली आहे.
- मराठीत सकर्मक भूतकाळातील वाक्यांमध्ये कर्त्याला 'ने' प्रत्यय लागतो (उदा. त्याने, तिने, मुलाने), तरीही तो कर्ताच असतो.
मराठीमध्ये 'परस्मैपदी' हा शब्द संस्कृत व्याकरणातून आला आहे, जिथे धातूंना (verbs) परस्मैपदी आणि आत्मनेपदी असे वर्गीकृत केले जाते. परंतु मराठी व्याकरणात धातूंना अशा प्रकारे विशेषतः परस्मैपदी किंवा आत्मनेपदी असे वर्गीकरण केले जात नाही. मराठीतील भविष्यकाळातील क्रियापदांची रूपे खालीलप्रमाणे सामान्यतः वापरली जातात, जी 'परस्मैपदी' क्रियापदांशी साधर्म्य दर्शवतात:
भविष्यकाळी प्रत्यय (Future Tense Endings):
- मी (I) - ईन (īn)
- तू (You - singular informal) - शील (shīl)
- तो/ती/ते (He/She/It) - ईल (īl)
- आम्ही (We) - ऊ (ū)
- तुम्ही (You - plural/formal) - ल / आल (la / āl)
- ते/त्या/ती (They) - तील (tīl)
उदाहरणार्थ (For example): 'करणे' (to do) या क्रियापदाचे भविष्यकाळी रूप:
- मी करीन (I will do)
- तू करशील (You will do)
- तो/ती/ते करील (He/She/It will do)
- आम्ही करू (We will do)
- तुम्ही कराल (You all will do)
- ते/त्या/ती करतील (They will do)
आणखी उदाहरण (Another example): 'जाणे' (to go) या क्रियापदाचे भविष्यकाळी रूप:
- मी जाईन (I will go)
- तू जाशील (You will go)
- तो/ती/ते जाईल (He/She/It will go)
- आम्ही जाऊ (We will go)
- तुम्ही जाल (You all will go)
- ते/त्या/ती जातील (They will go)
टीप (Note): मराठी व्याकरणात 'परस्मैपदी' या शब्दाचा उपयोग थेट क्रियापदांचे वर्गीकरण करण्यासाठी होत नसला तरी, संस्कृतच्या प्रभावामुळे कधीकधी हा शब्द वापरला जातो आणि त्याचा अर्थ सामान्यतः 'सकर्मक' किंवा 'अकर्मक' क्रियापदांच्या सामान्य भविष्यकाळातील रूपांसाठी घेतला जातो.
संस्कृत व्याकरणात, धातूंचे (क्रियापदांच्या मूळ रूपांचे) दहा गणांमध्ये (समूहांमध्ये) वर्गीकरण केले जाते. प्रत्येक गणाची स्वतःची वैशिष्ट्ये आहेत.
द्वितीय गण, ज्याला 'अदादिगण' असेही म्हणतात, हा धातूंचा असा गण आहे जिथे धातू आणि प्रत्यय यांच्यामध्ये कोणताही विकरण (conjugational sign) जोडला जात नाही. म्हणजेच, धातू थेट प्रत्ययांना जोडला जातो.
आत्मनेपदी धातू म्हणजे असे धातू जे आत्मनेपद प्रत्यय घेतात. हे प्रत्यय क्रियापदाची क्रिया कर्त्यासाठीच घडत आहे हे दर्शवतात किंवा विशिष्ट प्रकारच्या क्रियापदांसाठी वापरले जातात.
द्वितीय गणातील (अदादिगणातील) काही प्रमुख आत्मनेपदी धातू (Roots) खालीलप्रमाणे आहेत:
- शी (śī): झोपणे (to lie down)
उदाहरणार्थ: शेते (तो झोपतो), शयाते (ते दोघे झोपतात), शेरते (ते सर्व झोपतात).
- आस् (ās): बसणे (to sit)
उदाहरणार्थ: आस्ते (तो बसतो), आसाते (ते दोघे बसतात), आसते (ते सर्व बसतात).
- ब्रू (brū): बोलणे (to speak) - हा धातू उभयपदी (उभयपदे घेणारा) आहे, परंतु वर्तमानकाळात आत्मनेपदी रूपांमध्येही वापरला जातो.
उदाहरणार्थ: ब्रूते (तो बोलतो), ब्रुवाते (ते दोघे बोलतात), ब्रुवते (ते सर्व बोलतात).
मराठी व्याकरणात विशेषणाचे मुख्य तीन प्रकार आहेत:
- गुणविशेषण (Adjective of Quality):
- सुंदर फूल
- गोड आंबा
- मोठा मुलगा
- गरम चहा
- संख्याविशेषण (Adjective of Number):
- निश्चित संख्याविशेषण: जी संख्या निश्चितपणे दर्शवते.
- गणनावाचक: एक, दोन, तीन (उदा. पाच पुस्तके)
- क्रमवाचक: पहिला, दुसरा, तिसरा (उदा. पहिले घर)
- आवृत्तिवाचक: दुप्पट, तिप्पट, चौपट (उदा. दुप्पट आनंद)
- पृथकत्ववाचक: एकेक, दोनदोन (उदा. एकेका विद्यार्थ्याला बक्षीस दिले)
- समुच्चयवाचक: पाची, दहाही (उदा. पाची पांडव)
- अनिश्चित संख्याविशेषण: जी संख्या निश्चित नसते.
- उदाहरणे: काही मुले, अनेक पक्षी, थोडे पाणी
- सार्वनामिक विशेषण (Pronominal Adjective):
- तो मुलगा
- ही मुलगी
- कोणते पुस्तक?
- माझे घर
जे विशेषण नामाचा गुण, रंग, रूप, आकार किंवा स्थिती दर्शवते, त्याला गुणविशेषण म्हणतात.
उदाहरणे:
जे विशेषण नामाची संख्या किंवा क्रम दर्शवते, त्याला संख्याविशेषण म्हणतात.
संख्याविशेषणाचे पुन्हा काही उपप्रकार पडतात:
जे सर्वनाम नामापूर्वी येऊन विशेषणाचे कार्य करते, त्याला सार्वनामिक विशेषण म्हणतात. याला दर्शक विशेषण असेही म्हणतात.
उदाहरणे:
या तीन मुख्य प्रकारांव्यतिरिक्त, काहीवेळा खालील प्रकार देखील विशेषणांमध्ये समाविष्ट केले जातात:
- धातुसाधित विशेषण (Verbal Adjective):
- पोहणारा मासा (पोहणे या धातूपासून)
- लिहिलेली गोष्ट (लिहिणे या धातूपासून)
- हसरे बाळ (हसणे या धातूपासून)
क्रियापदाच्या मूळ रूपाला (धातुला) प्रत्यय लागून जे विशेषण तयार होते, त्याला धातुसाधित विशेषण म्हणतात.
उदाहरणे:
संस्कृत व्याकरणामध्ये, 'धातू' (क्रियापदाचे मूळ रूप) हे दहा 'गण' (conjugation classes) मध्ये विभागलेले आहेत. प्रत्येक गणाची स्वतःची काही वैशिष्ट्ये आहेत, ज्यामुळे त्या गणातील धातूंची क्रियापदे बनवताना विशिष्ट विकरण (प्रत्यय) जोडले जातात.
'लिख्' (लिहिणे) या ६व्या गणातील धातूची भूतकाळी क्रियापदे खालीलप्रमाणे आहेत:
सहाव्या गणातील धातूंना 'अ' हा विकरण प्रत्यय लागतो, त्यामुळे 'लिख्' धातूचे क्रियापद तयार करताना मूळ धातूला 'अ' लागून 'लिख' असा धातुसाधित (stem) बनतो.
येथे लङ् लकार (अनद्यतन भूतकाळ - Imperfect Past) ची रूपे दिली आहेत, कारण सामान्यतः भूतकाळ म्हणताना याच रूपांचा उल्लेख केला जातो.
लङ् लकार (अनद्यतन भूतकाळ) - परस्मैपदम्
| पुरुष | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथम पुरुष (Third Person) | अलिखत् | अलिखताम् | अलिखन् |
| मध्यम पुरुष (Second Person) | अलिखः | अलिखतम् | अलिखत |
| उत्तम पुरुष (First Person) | अलिखम् | अलिखाव | अलिखाम |
याव्यतिरिक्त, संस्कृतमध्ये लुङ् लकार (सामान्य भूतकाळ - Aorist Past) आणि लिट् लकार (परोक्ष भूतकाळ - Perfect Past) हे देखील भूतकाळाचे प्रकार आहेत, परंतु सहसा प्राथमिक स्तरावर लङ् लकार शिकवला जातो आणि तोच अधिक प्रचलित आहे.