व्याकरण

संस्कृत व्याकरणात, धातूंचे (क्रियापदांच्या मूळ रूपांचे) दहा गणांमध्ये (समूहांमध्ये) वर्गीकरण केले जाते. प्रत्येक गणाची स्वतःची वैशिष्ट्ये आहेत.

द्वितीय गण, ज्याला 'अदादिगण' असेही म्हणतात, हा धातूंचा असा गण आहे जिथे धातू आणि प्रत्यय यांच्यामध्ये कोणताही विकरण (conjugational sign) जोडला जात नाही. म्हणजेच, धातू थेट प्रत्ययांना जोडला जातो.

आत्मनेपदी धातू म्हणजे असे धातू जे आत्मनेपद प्रत्यय घेतात. हे प्रत्यय क्रियापदाची क्रिया कर्त्यासाठीच घडत आहे हे दर्शवतात किंवा विशिष्ट प्रकारच्या क्रियापदांसाठी वापरले जातात.

द्वितीय गणातील (अदादिगणातील) काही प्रमुख आत्मनेपदी धातू (Roots) खालीलप्रमाणे आहेत:

• शी (śī): झोपणे (to lie down)

  उदाहरणार्थ: शेते (तो झोपतो), शयाते (ते दोघे झोपतात), शेरते (ते सर्व झोपतात).

• आस् (ās): बसणे (to sit)

  उदाहरणार्थ: आस्ते (तो बसतो), आसाते (ते दोघे बसतात), आसते (ते सर्व बसतात).

• ब्रू (brū): बोलणे (to speak) - हा धातू उभयपदी (उभयपदे घेणारा) आहे, परंतु वर्तमानकाळात आत्मनेपदी रूपांमध्येही वापरला जातो.

  उदाहरणार्थ: ब्रूते (तो बोलतो), ब्रुवाते (ते दोघे बोलतात), ब्रुवते (ते सर्व बोलतात).

मराठी व्याकरणात विशेषणाचे मुख्य तीन प्रकार आहेत:

1. गुणविशेषण (Adjective of Quality):

जे विशेषण नामाचा गुण, रंग, रूप, आकार किंवा स्थिती दर्शवते, त्याला गुणविशेषण म्हणतात.

उदाहरणे:

• सुंदर फूल
• गोड आंबा
• मोठा मुलगा
• गरम चहा
2. संख्याविशेषण (Adjective of Number):

जे विशेषण नामाची संख्या किंवा क्रम दर्शवते, त्याला संख्याविशेषण म्हणतात.

संख्याविशेषणाचे पुन्हा काही उपप्रकार पडतात:

• निश्चित संख्याविशेषण: जी संख्या निश्चितपणे दर्शवते.
  • गणनावाचक: एक, दोन, तीन (उदा. पाच पुस्तके)
  • क्रमवाचक: पहिला, दुसरा, तिसरा (उदा. पहिले घर)
  • आवृत्तिवाचक: दुप्पट, तिप्पट, चौपट (उदा. दुप्पट आनंद)
  • पृथकत्ववाचक: एकेक, दोनदोन (उदा. एकेका विद्यार्थ्याला बक्षीस दिले)
  • समुच्चयवाचक: पाची, दहाही (उदा. पाची पांडव)
• अनिश्चित संख्याविशेषण: जी संख्या निश्चित नसते.
  • उदाहरणे: काही मुले, अनेक पक्षी, थोडे पाणी
3. सार्वनामिक विशेषण (Pronominal Adjective):

जे सर्वनाम नामापूर्वी येऊन विशेषणाचे कार्य करते, त्याला सार्वनामिक विशेषण म्हणतात. याला दर्शक विशेषण असेही म्हणतात.

उदाहरणे:

• तो मुलगा
• ही मुलगी
• कोणते पुस्तक?
• माझे घर

या तीन मुख्य प्रकारांव्यतिरिक्त, काहीवेळा खालील प्रकार देखील विशेषणांमध्ये समाविष्ट केले जातात:

4. धातुसाधित विशेषण (Verbal Adjective):

क्रियापदाच्या मूळ रूपाला (धातुला) प्रत्यय लागून जे विशेषण तयार होते, त्याला धातुसाधित विशेषण म्हणतात.

उदाहरणे:

• पोहणारा मासा (पोहणे या धातूपासून)
• लिहिलेली गोष्ट (लिहिणे या धातूपासून)
• हसरे बाळ (हसणे या धातूपासून)

संस्कृत व्याकरणामध्ये, 'धातू' (क्रियापदाचे मूळ रूप) हे दहा 'गण' (conjugation classes) मध्ये विभागलेले आहेत. प्रत्येक गणाची स्वतःची काही वैशिष्ट्ये आहेत, ज्यामुळे त्या गणातील धातूंची क्रियापदे बनवताना विशिष्ट विकरण (प्रत्यय) जोडले जातात.