नागीण कथेचे कथानक हे भारतीय लोककथा आणि पौराणिक कथांवर आधारित असून, त्यात अनेकदा प्रेम, सूड, जादू आणि अलौकिक शक्तींचे मिश्रण आढळते.

मुख्य कथानक सहसा खालीलप्रमाणे असते:

• नागीण आणि नाग: कथेच्या केंद्रस्थानी एक नागीण (इच्छाधारी सर्प कन्या) असते, जी मानवी रूप धारण करू शकते. तिचे जीवन तिच्या नाग (सर्पराज) सोबत्याशी जोडलेले असते. ते दोघे प्रेमाने एकत्र राहत असतात, अनेकदा एखाद्या प्राचीन मंदिराचे किंवा नागमणीचे रक्षण करत असतात.
• बदला घेण्याची प्रेरणा: अनेकदा, काही लोभी किंवा दुष्ट मानव (शत्रू, शिकाऱ्यांचे कुटुंब, तांत्रिक) नागमणी मिळवण्यासाठी किंवा शिकारीसाठी नागाला ठार मारतात. आपल्या प्रिय नागाच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी नागीण मानवी रूप धारण करून पृथ्वीवर येते. कधीकधी तिचा संपूर्ण नाग कुटुंबच मारला जातो आणि ती एकटीच वाचते.
• मानवी जगात प्रवेश: नागीण बदला घेण्यासाठी किंवा नागमणीचे रक्षण करण्यासाठी मानवी कुटुंबात प्रवेश करते. ती एखाद्या सामान्य स्त्रीच्या रूपात वावरते, अनेकदा त्या कुटुंबातील एखाद्या व्यक्तीशी (ज्याने तिच्या नागाला मारले आहे, किंवा त्याच्याशी संबंधित व्यक्ती) लग्न करते किंवा त्यांच्या जवळ जाते. तिची खरी ओळख गुप्त ठेवण्याचा ती प्रयत्न करते.
• तिच्या शक्ती: नागीण अलौकिक शक्तींनी युक्त असते. ती रूप बदलू शकते (मानवी ते सर्प आणि याउलट), विषारी हल्ला करू शकते, लोकांना आपल्या तालावर नाचवू शकते (मोहनी), अदृश्य होऊ शकते आणि अनेकदा तिचा मृत्यू होत नाही (अमरत्व). तिला धोक्याची जाणीव होते आणि ती तिच्या नागाचे किंवा नागमणीचे रक्षण करण्यासाठी काहीही करू शकते.
• संघर्ष आणि रहस्य: कथेदरम्यान नागीण तिच्या शत्रूंना ओळखते आणि त्यांच्यापासून बदला घेण्याचा प्रयत्न करते. यात अनेक अडथळे येतात. तिची खरी ओळख उघडकीस येण्याची भीती, तिच्यावर प्रेम करणारा मानव आणि तिच्या सूडाच्या इच्छेतील संघर्ष, तसेच इतर तांत्रिक किंवा दुष्ट शक्तींचा तिच्या मार्गातील अडथळा यांसारखे प्रसंग घडतात.
• प्रेम आणि कर्तव्य: काही कथांमध्ये, बदला घेण्याच्या प्रवासात नागीण एखाद्या निष्पाप मानवाच्या प्रेमात पडते. यामुळे तिचा सूडाचा मार्ग आणि प्रेमाचे कर्तव्य यांच्यात संघर्ष निर्माण होतो. कधीकधी तिला मानवी जीवन आणि नागीण म्हणून असलेले तिचे कर्तव्य यापैकी एक निवडण्यास सांगितले जाते.
• शेवट: कथेचा शेवट अनेक प्रकारचा असू शकतो. नागीण आपला बदला पूर्ण करते, नागमणीचे रक्षण करते आणि मानवी जगातून अदृश्य होते. काही कथांमध्ये तिला तिच्या मानवी प्रेमासोबत राहण्यासाठी काहीतरी त्याग करावा लागतो, तर काही ठिकाणी ती दुष्ट शक्तींचा पराभव करून आपल्या नाग लोकांमध्ये परत जाते.

थोडक्यात, नागीण कथा ही एका शक्तिशाली स्त्री सर्पाची असते, जी आपल्या प्रियजनांच्या हत्येचा सूड घेण्यासाठी किंवा एखाद्या पवित्र वस्तूला (नागमणी) वाचवण्यासाठी मानवी रूप धारण करते आणि अनेक संघर्ष, प्रेम आणि जादूचा अनुभव घेते.