स्वातंत्र्योत्तर काळ (१९४७ नंतरचा) हा मराठी कवितेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आणि वैविध्यपूर्ण टप्पा ठरला.

या काळात केवळ राजकीय स्वातंत्र्य मिळाले असले, तरी समाजातील आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक समस्या अजूनही तशाच होत्या. यामुळे कवितेमध्ये अनेक नवे प्रवाह आणि विचारसरणी उदयास आल्या. स्वातंत्र्योत्तर काळातील कवितेची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि प्रवाह खालीलप्रमाणे आहेत:

• १. स्वप्नभंग आणि निराशा: स्वातंत्र्यानंतर लगेचच दिसून आले की, केवळ राजकीय स्वातंत्र्य पुरेसे नाही. यामुळे कवींना सामाजिक विषमता, गरिबी, भ्रष्टाचार, आणि सामान्य माणसाच्या दुःखाचे तीव्र भान आले. स्वातंत्र्याबद्दलची सुरुवातीची स्वप्ने भंग पावली, ज्यामुळे कवितेत निराशा, संताप आणि व्यथा यांचे चित्रण मोठ्या प्रमाणावर दिसू लागले.
• २. नागरी जीवनाचे चित्रण: औद्योगिकीकरण आणि नागरीकरणामुळे महानगरांमधील जीवनाचे ताणतणाव, एकाकीपणा, मानवी नातेसंबंधांमधील गुंतागुंत कवितेचा विषय बनली. अरुण कोलटकर, दिलीप चित्रे यांच्यासारख्या कवींनी महानगरातील जीवनाचे वास्तववादी आणि काहीसे विदारक चित्रण केले.
• ३. दलित कविता: हा स्वातंत्र्योत्तर काळातील सर्वात महत्त्वाचा आणि प्रभावी प्रवाह मानला जातो. दलित समाजावरील शतकानुशतके चाललेल्या अन्यायाला वाचा फोडण्यासाठी आणि सामाजिक परिवर्तनाची हाक देण्यासाठी ही कविता उभी राहिली. नामदेव ढसाळ, राजा ढाले, जे. व्ही. पवार, दया पवार यांसारख्या कवींनी आपल्या कवितेतून व्यवस्थेविरुद्ध तीव्र संताप, बंडखोरी आणि आत्मभान व्यक्त केले. ही कविता अत्यंत प्रभावी, थेट आणि कधीकधी क्रूर वास्तववादी होती.
• ४. ग्रामीण कविता: स्वातंत्र्योत्तर काळात ग्रामीण जीवनाचे आणि संस्कृतीचे वास्तववादी चित्रण करणारी कविताही विकसित झाली. शहराकडे होणारे स्थलांतर, ग्रामीण जीवनातील बदल, निसर्गाचे सौंदर्य आणि ग्रामीण माणसाचे दुःख यावर ना. धों. महानोर, इंदिरा संत (त्यांच्या काही कविता), अनिल कांबळे यांसारख्या कवींनी लिहिले.
• ५. नवकवितेचा उदय: साठोत्तरी काळात नवकविता हा शब्दप्रयोग प्रचलित झाला. ही कविता केवळ पारंपरिक काव्यशैली नाकारणारी नव्हती, तर ती जीवनाकडे पाहण्याचा एक नवीन दृष्टीकोन घेऊन आली होती. यात व्यक्तिवाद, अस्तित्ववाद, मानसिक गुंतागुंत, अमूर्तता आणि प्रयोगात्मता हे घटक प्रबळ होते. विंदा करंदीकर, मंगेश पाडगावकर, वसंत बापट (यांना 'कविवर्य त्रयी' असेही म्हटले जाते), ग्रेस, पु. शि. रेगे यांनी नवकवितेला आकार दिला.
• ६. स्त्रीवादी कविता: दलित कवितेप्रमाणेच स्त्रियांच्या आत्मभान आणि त्यांच्यावरील सामाजिक अन्यायाला वाचा फोडणारी स्त्रीवादी कविता उदयास आली. स्त्रियांच्या भावना, त्यांच्या आकांक्षा, त्यांच्यावरील बंधने आणि त्यांच्या संघर्षाचे चित्रण या कवितेत आढळते. मल्लिका अमर शेख, हिरा बनसोडे, अनुराधा पाटील यांसारख्या कवयित्रींनी या प्रवाहाला बळ दिले.
• ७. प्रयोगशीलता: स्वातंत्र्योत्तर काळात कवितेत अनेक