व्यवस्थापन हे व्यवसाय?

व्यवस्थापन हे व्यवसाय आहे की नाही, हा एक चर्चेचा विषय आहे. 'व्यवसाय' (Profession) या संकल्पनेच्या काही विशिष्ट व्याख्या आहेत आणि व्यवस्थापन या व्याख्येत किती प्रमाणात बसते, हे पाहणे महत्त्वाचे आहे.

व्यवसायाची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

1. ज्ञान आणि कौशल्याचा विशिष्ट साठा (Well-defined body of knowledge): प्रत्येक व्यवसायाचा स्वतःचा एक विशिष्ट आणि पद्धतशीर ज्ञानाचा साठा असतो, जो शिकता येतो आणि शिकवला जातो.
2. औपचारिक शिक्षण आणि प्रशिक्षण (Formal education and training): व्यवसायात प्रवेश करण्यासाठी विशिष्ट शैक्षणिक पात्रता आणि प्रशिक्षण घेणे आवश्यक असते. उदा. डॉक्टरसाठी वैद्यकीय पदवी.
3. नैतिक आचारसंहिता (Ethical code of conduct): व्यवसायात काम करणाऱ्या व्यक्तींसाठी काही नैतिक नियम आणि आचारसंहिता असते, ज्यांचे पालन करणे अपेक्षित असते.
4. सेवाभाव (Service motive): व्यवसायाचा उद्देश केवळ नफा कमावणे नसून, समाजाला सेवा देणे हा देखील असतो.
5. प्रतिनिधी संस्था (Representative association): व्यवसायातील व्यक्तींचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी एक संघटना किंवा संस्था असते, जी नियम बनवते आणि सदस्यांच्या हिताचे रक्षण करते. उदा. वकील बार कौन्सिलचे सदस्य असतात.

व्यवस्थापन या वैशिष्ट्यांमध्ये कसे बसते?

• ज्ञान आणि कौशल्याचा साठा: व्यवस्थापनाची स्वतःची तत्त्वे, सिद्धांत आणि तंत्रे आहेत. एम.बी.ए. (MBA) किंवा तत्सम पदव्यांद्वारे हे ज्ञान शिकवले जाते. या दृष्टीने व्यवस्थापन व्यवसायासारखे आहे.
• औपचारिक शिक्षण आणि प्रशिक्षण: आजकाल व्यवस्थापन क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी बी.बी.ए. (BBA), एम.बी.ए. (MBA) यांसारख्या पदव्या घेणे आवश्यक मानले जाते. अनेक व्यवस्थापन संस्था (Management Institutes) प्रशिक्षित व्यवस्थापक तयार करतात.
• नैतिक आचारसंहिता: कंपन्यांमध्ये स्वतःच्या आचारसंहिता असतात, परंतु वकील किंवा डॉक्टरांसारखी सर्वमान्य आणि कायदेशीर बंधनकारक असलेली अशी कोणतीही आचारसंहिता व्यवस्थापनामध्ये अजूनही विकसित झालेली नाही, जी प्रत्येक व्यवस्थापकाला बंधनकारक असेल.
• सेवाभाव: व्यवस्थापनाचा मुख्य उद्देश संस्थेचे उद्दिष्ट साध्य करणे (प्रामुख्याने नफा कमावणे) हा असला तरी, आधुनिक व्यवस्थापन सामाजिक जबाबदारी आणि भागधारकांच्या हिताची देखील काळजी घेते.
• प्रतिनिधी संस्था: अनेक व्यवस्थापन संघटना आहेत (उदा. ऑल इंडिया मॅनेजमेंट असोसिएशन - AIMA), परंतु त्यांची सदस्यता व्यवस्थापन करण्यासाठी बंधनकारक नाही, जसे वकिली किंवा वैद्यकीय व्यवसायात असते.

निष्कर्ष:

व्यवस्थापनामध्ये व्यवसायाची अनेक वैशिष्ट्ये आहेत. त्यात विशिष्ट ज्ञानाचा साठा आहे, औपचारिक शिक्षण आवश्यक आहे आणि अनेक संस्था आहेत. तथापि, सर्वसमावेशक आणि कायदेशीरदृष्ट्या बंधनकारक नैतिक आचारसंहितेचा अभाव आणि प्रतिनिधी संस्थेची अनिवार्य सदस्यता नसणे यामुळे व्यवस्थापनाला पूर्णपणे 'व्यवसाय' म्हणणे थोडे कठीण आहे. त्यामुळे, व्यवस्थापनाला 'विकसनशील व्यवसाय' (Developing Profession) किंवा 'अर्ध-व्यवसाय' (Semi-profession) असे म्हणणे अधिक योग्य ठरू शकते. भविष्यात, अधिक कडक नियम आणि आचारसंहिता आल्यास, व्यवस्थापन पूर्णपणे व्यवसायाचा दर्जा प्राप्त करू शकते.