मराठीतील 'सुनीत' (Sonnet) या वाङ्मयप्रकाराचे स्वरूप खालीलप्रमाणे सविस्तर स्पष्ट करता येईल:

सुनीत (Sonnet) म्हणजे काय?

सुनीत हा एक विशिष्ट काव्यप्रकार आहे, ज्याला इंग्रजीमध्ये 'सॉनेट' असे म्हणतात. हा काव्यप्रकार मूळ इटालियन असून, 'सॉनेटो' (Sonetto) या इटालियन शब्दावरून आला आहे, ज्याचा अर्थ 'लहान गाणे' किंवा 'छोटा नाद' असा होतो. सुनीत म्हणजे चौदा ओळींची, विशिष्ट वृत्त आणि यमक योजनेने बांधलेली कविता. यामध्ये सामान्यतः एकच कल्पना किंवा भावना व्यक्त केली जाते, जी दोन भागांमध्ये विभागलेली असते.

सुनीताची प्रमुख वैशिष्ट्ये:

1. ओळींची संख्या: सुनीतात नेहमी १४ ओळी असतात. ही त्याची सर्वात महत्त्वाची आणि अविभाज्य ओळख आहे.
2. विषयाची एकात्मता: सुनीतात सामान्यतः एकाच मुख्य कल्पना किंवा भावनेचे विविध पैलू मांडले जातात. विषय लहान असला तरी त्याची मांडणी सखोल आणि एकाग्र असते.
3. रचनात्मक विभागणी: चौदा ओळींची रचना सामान्यतः दोन मुख्य भागांमध्ये विभागलेली असते:
   • अष्टक (Octave): पहिली आठ ओळी (पॅराफ्रेंज: अष्टक - आठ ओळींचा समूह)
   • षटक (Sestet): शेवटच्या सहा ओळी (पॅराफ्रेंज: षटक - सहा ओळींचा समूह)
   अष्टकात साधारणपणे विषयाची मांडणी, समस्या किंवा प्रश्न मांडला जातो, तर षटकात त्याचे उत्तर, निराकरण, निष्कर्ष किंवा त्यावर भाष्य केले जाते. अष्टक आणि षटक यांच्यातील विचाराच्या या बदलाला 'व्होल्टा' (Volta) असे म्हणतात.
4. वृत्त आणि यमक योजना: सुनीतामध्ये विशिष्ट वृत्त आणि यमक योजना असते. मराठीत हे वृत्त अनेकदा भाषिक लवचिकतेनुसार थोडे बदलले जाते, परंतु यमक योजनेचे पालन केले जाते.

सुनीताचे प्रमुख प्रकार:

सुनीताचे मुख्यतः दोन मुख्य प्रकार आहेत, जे यमक योजना आणि रचनेनुसार वेगळे ठरतात:

१. इटालियन किंवा पेट्रार्कन सुनीत (Italian or Petrarchan Sonnet):

• हा सुनीताचा मूळ आणि प्राचीन प्रकार आहे, जो इटालियन कवी पेट्रार्कने लोकप्रिय केला.
• यमक योजना:
  • अष्टक (पहिल्या ८ ओळी): ABBAABBA (अ ब ब अ अ ब ब अ)
  • षटक (शेवटच्या ६ ओळी): CDECDE किंवा CDCDCD (क ड इ क ड इ किंवा क ड क ड क ड)
• रचना: पहिल्या आठ ओळींमध्ये एक समस्या किंवा प्रश्न मांडला जातो आणि शेवटच्या सहा ओळींमध्ये त्याचे उत्तर, विश्लेषण किंवा निष्कर्ष दिला जातो. आठव्या आणि नवव्या ओळींमध्ये विचारांचे परिवर्तन (Volta) होते.

२. इंग्रजी किंवा शेक्सपियरियन सुनीत (English or Shakespearean Sonnet):

• हा प्रकार इंग्रजी कवी विल्यम शेक्सपियरने लोकप्रिय केला.
• यमक योजना: ABAB CDCD EFEF GG (अ ब अ ब क ड क ड इ फ इ फ ग ग)
• रचना: यात तीन चौका (quatrains - चार ओळींचे समूह) आणि एक द्विपदी (couplet - दोन ओळींचा समूह) असते.
  • पहिल्या तीन चौकांमध्ये (प्रत्येकी चार ओळी) एकाच विषयाचे विविध पैलू किंवा भिन्न उदाहरणे दिली जातात.
  • शेवटच्या द्विपदीमध्ये (दोन ओळी) संपूर्ण कवितेचा निष्कर्ष किंवा सारांश प्रभावीपणे मांडला जातो, जो अनेकदा एखाद्या विचाराला धक्का देणारा असतो.

मराठीतील सुनीत वाङ्मय:

• मराठी साहित्यात सुनीताची सुरुवात केशवसुत यांनी केली, त्यांना 'सुनीताचे जनक' मानले जाते. त्यांनी इंग्रजी सुनीताच्या धर्तीवर मराठीत सुनीते लिहिण्यास सुरुवात केली. त्यांचे 'एकच प्याला', 'स्फूर्ती', 'शतक कवित्व' ही सुनीते प्रसिद्ध आहेत.
• केशवसुतानंतर बालकवी, ना. वा. टिळक, माधव ज्युलियन, भा. रा. तांबे, वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) यांसारख्या अनेक कवींनी सुनीताची रचना केली आणि या प्रकाराला मराठीत समृद्ध केले.
• मराठीत सुनीते लिहिताना, मूळ इटालियन किंवा इंग्रजी रचनांचे काही नियम पाळले जातात, पण भाषेच्या आणि छंदाच्या लवचिकतेनुसार काही बदलही स्वीकारले जातात. मराठी कवींनी केवळ यमक योजनेचे अनुकरण न करता, सुनीताच्या 'विचाराच्या एकात्मतेचे' आणि 'रचनात्मक प्रगतीचे' वैशिष्ट्य अधिक महत्त्वाचे मानले.
• मराठीत सुनीते प्रेम, निसर्ग, सामाजिक विषय, वैयक्तिक भावना आणि तात्त्विक विचार अशा विविध विषयांवर लिहिली गेली आहेत.

निष्कर्ष:

सुनीत हा एक आकाराने लहान पण आशयाने सखोल असा काव्यप्रकार आहे. १४ ओळींमध्ये विशिष्ट यमक आणि रचना वापरून एकाच विचाराची प्रभावीपणे मांडणी करणे हे सुनीताचे प्रमुख वैशिष्ट्य आहे. मराठी कवींनी या पाश्चात्त्य काव्यप्रकाराला स्वीकारून त्याला स्वतःच्या भाषेत आणि संस्कृतीत रुजवले, ज्यामुळे मराठी कविता अधिक समृद्ध झाली.