प्रक्षेपण वाहने

प्रक्षेपण वाहने (Launch Vehicles) म्हणजे अशी शक्तिशाली यंत्रणा जी अवकाशयान किंवा उपग्रह पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणातून बाहेर काढून अवकाशात प्रक्षेपित करण्यासाठी वापरली जाते. यांना सामान्यतः 'रॉकेट' असेही संबोधले जाते. ही वाहने न्यूटनच्या गतीविषयक तिसऱ्या नियमावर (प्रत्येक क्रियेला समान आणि विरुद्ध प्रतिक्रिया असते) आधारित कार्य करतात. इंधन जाळून त्यातून वेगाने बाहेर पडणाऱ्या वायूंच्या विरुद्ध दिशेने रॉकेटला धक्का मिळतो, ज्यामुळे ते अवकाशात झेपावते.

प्रक्षेपण वाहनांचे मुख्यत्वे दोन प्रकार आहेत:

1. एकल-वापर प्रक्षेपण वाहने (Expendable Launch Vehicles - ELVs)

• ही वाहने एकदाच वापरली जातात. एकदा प्रक्षेपण झाल्यानंतर, त्यांचे भाग (stages) पृथ्वीवर परत येण्याऐवजी समुद्रात पडतात किंवा अवकाशातच राहतात.
• या वाहनांची रचना तुलनेने सोपी आणि मजबूत असते.
• यांचा मुख्य तोटा हा आहे की प्रत्येक प्रक्षेपणासाठी नवीन वाहन तयार करावे लागत असल्याने ते खूप खर्चिक असते.
• उदाहरणे: भारताचे

  PSLV (Polar Satellite Launch Vehicle)

  आणि

  GSLV (Geosynchronous Satellite Launch Vehicle)

  , अमेरिकेचे

  Delta IV

  आणि

  Atlas V

  रॉकेट्स, रशियाचे

  Soyuz

  रॉकेट.

2. पुनर्वापर प्रक्षेपण वाहने (Reusable Launch Vehicles - RLVs)

• ही वाहने अनेकदा वापरता येतात. प्रक्षेपणांनंतर त्यांचे काही भाग किंवा संपूर्ण वाहन सुरक्षितपणे पृथ्वीवर परत आणले जाते आणि दुरुस्ती करून पुन्हा वापरले जाते.
• या वाहनांमुळे प्रक्षेपणाचा खर्च मोठ्या प्रमाणात कमी होतो, कारण प्रत्येक वेळी नवीन वाहन तयार करण्याची गरज नसते.
• यांचा तोटा हा आहे की या वाहनांचे तंत्रज्ञान खूप गुंतागुंतीचे असते आणि परतीची प्रक्रिया अवघड असते.
• उदाहरणे: अमेरिकेचे पूर्वीचे

  Space Shuttle

  ,

  SpaceX

  चे

  Falcon 9

  (ज्याचा पहिला टप्पा पुन्हा वापरला जातो) आणि भविष्यातील

  Starship

  . भारताची

  RLV-TD (Reusable Launch Vehicle – Technology Demonstrator)

  ही देखील या दिशेने टाकलेले एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.

प्रक्षेपण वाहनांचे मुख्य घटक:

• टप्पे (Stages):

  बहुतांश रॉकेट्स अनेक टप्प्यांमध्ये बनलेले असतात. प्रत्येक टप्प्यात त्याचे स्वतःचे इंधन आणि इंजिन असते. एक टप्पा संपल्यावर तो वेगळा होऊन पुढचा टप्पा कार्यक्षम होतो. यामुळे रॉकेटचे वजन कमी होते आणि ते अधिक वेगाने प्रवास करू शकते.

• इंजिन (Engines):

  ही रॉकेटला अवकाशात ढकलण्यासाठी आवश्यक असलेला जोर (thrust) निर्माण करतात. इंधनाच्या प्रकारानुसार (घन, द्रव, क्रायोजेनिक) इंजिनाचे प्रकार बदलतात.

• पेलोड फेअरिंग (Payload Fairing):

  हा रॉकेटच्या टोकावरील एक आवरण असतो, जो उपग्रहाला किंवा अवकाश