अवकाश केंद्रे

जगभरातील अनेक देशांनी अंतराळ संशोधनासाठी आणि उपग्रह प्रक्षेपणासाठी आपापली अवकाश केंद्रे (Space Centers) विकसित केली आहेत. ही केंद्रे रॉकेट लॉन्च करण्यापासून ते अंतराळवीरांना प्रशिक्षण देण्यापर्यंत आणि अंतराळ मोहिमांचे नियंत्रण करण्यापर्यंत विविध महत्त्वाची कार्ये पार पाडतात. जगातील काही प्रमुख अवकाश केंद्रे खालीलप्रमाणे आहेत:

• केनेडी स्पेस सेंटर (Kennedy Space Center - KSC), अमेरिका:

  फ्लोरिडा, अमेरिकेतील मेरिट आयलंड येथे स्थित असलेले हे नासाचे (NASA) सर्वात प्रमुख प्रक्षेपण केंद्र आहे. अपोलो मोहिमा, स्पेस शटल कार्यक्रम आणि आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकासाठी (ISS) आवश्यक असलेल्या अनेक मोहिमा येथूनच प्रक्षेपित झाल्या आहेत. सध्या हे व्यावसायिक अंतराळ उड्डाणांसाठीही महत्त्वपूर्ण केंद्र बनले आहे.

  स्रोत: नासा केनेडी स्पेस सेंटर

• बायकोनूर कॉस्मोड्रोम (Baikonur Cosmodrome), कझाकस्तान (रशियाद्वारे वापरले):

  जगातील सर्वात जुने आणि सर्वात मोठे कार्यान्वित अवकाश प्रक्षेपण केंद्र म्हणून ओळखले जाते. पहिले कृत्रिम उपग्रह 'स्पुतनिक १' आणि अंतराळात प्रवास करणारा पहिला मानव 'युरी गागारिन' यांचे प्रक्षेपण येथूनच झाले होते. रशियाच्या मानवी अंतराळ मोहिमांसाठी हे केंद्र आजही महत्त्वाचे आहे.

  स्रोत: रॉसकॉसमॉस (रशियन अंतराळ संस्था)

• गायना स्पेस सेंटर (Guiana Space Centre - CSG), फ्रेंच गयाना (युरोपीय अवकाश संस्था - ESA):

  भूमध्यरेषेजवळ (Equator) असल्यामुळे उपग्रह प्रक्षेपणासाठी हे केंद्र अत्यंत आदर्श मानले जाते. युरोपीय अवकाश संस्थेचे (European Space Agency - ESA) एरियन (Ariane) रॉकेट्स येथूनच प्रक्षेपित होतात. भूमध्यरेषेजवळून प्रक्षेपण केल्यास पृथ्वीच्या परिवलनाचा (Rotation) जास्तीत जास्त फायदा मिळतो, ज्यामुळे इंधनाची बचत होते.

  स्रोत: युरोपीय अवकाश संस्था - गायना स्पेस सेंटर

• सतीश धवन अंतराळ केंद्र (Satish Dhawan Space Centre - SDSC), श्रीहरीकोटा, भारत:

  आंध्र प्रदेशमधील श्रीहरीकोटा येथे स्थित हे भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचे (ISRO) प्रमुख प्रक्षेपण केंद्र आहे. पोलर सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल (PSLV) आणि जिओसिंक्रोनस सॅटेलाइट लॉन्च व्हेईकल (GSLV) यांसारख्या रॉकेट्सचा वापर करून भारताने अनेक उपग्रह आणि अंतराळयाने येथून प्रक्षेपित केली आहेत, ज्यात चांद्रयान आणि मंगलयान मोहिमांचा समावेश आहे.

  स्रोत: इस्रो सतीश धवन अंतराळ केंद्र

• जियुक्वान सॅटेलाइट लॉन्च सेंटर (Jiuquan Satellite Launch Center - JSLC), चीन:

  चीनमधील पहिले आणि सर्वात जुने अवकाश प्रक्षेपण केंद्र. चीनच्या मानवी अंतराळ मोहिमा (Shenzhou मालिका) येथूनच सुरू