मुन्शी प्रेमचंद

मुन्शी प्रेमचंद जी यांच्याशी काल्पनिक संवाद (मुलाखत)

(स्थळ: प्रेमचंदजींचे निवासस्थान, काळ: २० वे शतक)

निवेदक: नमस्कार प्रेमचंदजी. आज आपल्याशी संवाद साधण्याची संधी मिळतेय याचा आनंद आहे. आपल्या लाखो वाचकांच्या वतीने मी आपले स्वागत करतो.

प्रेमचंद: (हसत) नमस्कार. आपले स्वागत आहे. मलाही माझ्या वाचकांशी अप्रत्यक्षपणे संवाद साधायला आवडेल.

निवेदक: प्रेमचंदजी, आपल्या लेखन प्रवासाची सुरुवात कशी झाली आणि कशातून आपल्याला प्रेरणा मिळाली?

प्रेमचंद: बालपणापासूनच मला गोष्टी ऐकायला आणि वाचायला खूप आवडत असे. माझ्या आजूबाजूला दिसणारे समाज, गरिबी, शेतकऱ्यांचे दुःख, स्त्रियांची अवस्था, जातीय भेदभावाने माझे मन नेहमीच अस्वस्थ केले. मला वाटले की या भावनांना आणि अनुभवांना शब्दरूप दिले पाहिजे, लोकांपर्यंत पोहोचवले पाहिजे. याच विचारातून मी लेखनाला सुरुवात केली.

निवेदक: आपल्या कथा आणि कादंबऱ्यांमध्ये ग्रामीण जीवन, शेतकऱ्यांचे प्रश्न आणि सामाजिक असमानता यावर अधिक भर असतो. याचे विशेष कारण काय?

प्रेमचंद: मी स्वतः ग्रामीण भागातून आलो आहे. मी त्या जीवनाला खूप जवळून पाहिले आहे, अनुभवले आहे. शहरांमधील चकाकीच्या मागे अनेकदा ग्रामीण भागातील दाहक वास्तव दडलेले असते. शेतकरी हा आपल्या देशाचा कणा आहे, पण त्याचे जीवन किती कठीण आहे, त्याचे शोषण कसे होते, हे समाजासमोर आणणे मला नेहमीच महत्त्वाचे वाटले. मला त्या उपेक्षित वर्गाचा आवाज बनायचे होते.

निवेदक: साहित्याचा उद्देश केवळ मनोरंजन आहे की सामाजिक बदल घडवणेही आहे? आपले यावर काय मत आहे?

प्रेमचंद: माझ्या मते, साहित्य हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नाही. ते समाजाचा आरसा आहे, ते समाजाला दिशा दाखवणारे मशाल आहे. चांगल्या साहित्यामुळे लोकांच्या विचारांना चालना मिळते, त्यांना त्यांच्या हक्कांविषयी जाणीव होते आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याची प्रेरणा मिळते. साहित्य हे समाजाला सुधारण्यासाठी आणि बदलासाठी प्रवृत्त करणारे माध्यम असावे असे मला वाटते.

निवेदक: आपल्या लेखन काळात आपल्याला कोणत्या प्रकारच्या अडचणींचा सामना करावा लागला?

प्रेमचंद: अनेक अडचणी होत्या. आर्थिक परिस्थितीमुळे पूर्णवेळ लेखनाला वेळ देणे कठीण होते. सुरुवातीला 'नवाबराय' या नावाने लिहित असताना माझ्या काही कथांवर ब्रिटीश सरकारने बंदी आणली होती. पण या अडचणींनी मला थांबवले नाही, उलट अधिक दृढनिश्चयाने आणि प्रामाणिकपणे लिहिण्यास प्रवृत्त केले.

निवेदक: आपल्या सर्व कलाकृतींपैकी कोणती कलाकृती आपल्या हृदयाच्या अधिक जवळ आहे, असे आपण म्हणाल?

प्रेमचंद: (विचार करत) प्रत्येक कलाकृती ही माझ्यासाठी माझ्या मुलासारखी आहे. तरीही, 'गोदान' ही कादंबरी शेतकऱ्यांच्या जीवनाचे आणि त्यांच्या समस्यांचे एक विस्तृत आणि संपूर्ण चित्र रेखाटते, त्यामुळे ती मला खूप प्रिय आहे. 'कफन' आणि 'ठाकुर का कुआँ' सारख्या कथाही मानवी स्वभावाच्या आणि सामाजिक दुर्दशेच्या अनेक पैलूंना स्पर्श करतात, त्याही माझ्यासाठी महत्त्वाच्या आहेत.

निवेदक: आजच्या तरुण लेखकांसाठी आणि वाचकांसाठी आपला काय संदेश आहे?

प्रेमचंद: तरुण लेखकांनी आपल्या आजूबाजूच्या जीवनाचे, समाजाचे बारकाईने निरीक्षण करावे. त्यांनी प्रामाणिकपणे लिहावे आणि आपल्या लेखनातून समाजाला काहीतरी सकारात्मक संदेश देण्याचा प्रयत्न करावा. लेखणी ही तलवारीपेक्षा धारदार असते, तिचा उपयोग विधायक कामासाठी करावा. वाचकांनीही केवळ मनोरंजनासाठी नव्हे, तर विचार करण्यासाठी, जगाला आणि माणसाला समजून घेण्यासाठी साहित्य वाचावे, असे मला वाटते.

निवेदक: प्रेमचंदजी, आपण आज आमच्याशी संवाद साधला, त्याबद्दल आपले खूप खूप आभार!

प्रेमचंद: धन्यवाद!