भूराजकारण

हेल्फोर्ड मेकॅनडरचा हार्टलँड सिद्धांत

ब्रिटिश भूगोलशास्त्रज्ञ आणि भू-राजकीय विचारवंत सर हेल्फोर्ड जॉन मेकॅनडर यांनी १९०४ मध्ये 'द जिओग्राफिकल पिव्होट ऑफ हिस्टरी' (The Geographical Pivot of History) या आपल्या शोधनिबंधात 'हार्टलँड सिद्धांत' (Heartland Theory) मांडला.

• सिद्धांताची मध्यवर्ती कल्पना: या सिद्धांतानुसार, युरेशिया (युरोप आणि आशिया) खंडाच्या मध्यभागी असलेला एक विशाल भूभाग (विशेषतः पूर्व युरोप आणि अंतर्गत आशिया) हा जगाच्या राजकारणाचा आणि शक्तीचा केंद्रबिंदू आहे. यालाच 'हार्टलँड' असे संबोधले जाते.
• हार्टलँडचे स्थान: हार्टलँड प्रामुख्याने रशियाचा मोठा भाग, मध्य आशियातील देश आणि पूर्व युरोपचा काही भाग व्यापते. हे क्षेत्र समुद्रापासून दूर असल्याने नौदल शक्तींचा प्रभाव येथे पोहोचत नाही. तसेच, मोठ्या नद्या आणि पर्वतरांगांमुळे ते नैसर्गिकरित्या संरक्षित आहे.
• सामरिक महत्त्व: मेकॅनडरने असा युक्तिवाद केला की, ज्या शक्तीचे हार्टलँडवर नियंत्रण असेल, ती युरेशियावर वर्चस्व गाजवू शकते आणि पर्यायाने संपूर्ण जगावर राज्य करू शकते. त्याची प्रसिद्ध वाक्ये पुढीलप्रमाणे आहेत:
  • "हू रूल्स ईस्ट युरोप कमांड्स द हार्टलँड; हू रूल्स द हार्टलँड कमांड्स द वर्ल्ड-आयर्लंड; हू रूल्स द वर्ल्ड-आयर्लंड कमांड्स द वर्ल्ड." (पूर्व युरोपवर राज्य करणारा हार्टलँडवर राज्य करतो; हार्टलँडवर राज्य करणारा 'वर्ल्ड-आयर्लंड' (युरेशिया आणि आफ्रिका) वर राज्य करतो; आणि वर्ल्ड-आयर्लंडवर राज्य करणारा जगावर राज्य करतो.)
• सिद्धांताचे उद्दिष्ट: ब्रिटनसारख्या सागरी शक्तींना, हार्टलँडवर वर्चस्व मिळवणाऱ्या भूमी शक्तीपासून होणाऱ्या संभाव्य धोक्याबद्दल सावध करणे हे मेकॅनडरचे मुख्य उद्दिष्ट होते. विशेषतः रशिया आणि जर्मनीसारख्या देशांना लक्ष्य करून हा सिद्धांत मांडण्यात आला होता.
• परिणाम: मेकॅनडरच्या हार्टलँड सिद्धांताने भू-राजकीय विचारांना एक नवीन दिशा दिली. पहिल्या आणि दुसऱ्या महायुद्धात तसेच शीतयुद्धाच्या काळात या सिद्धांताचा प्रभाव राजकीय आणि लष्करी धोरणांवर दिसून आला. आजही आंतरराष्ट्रीय संबंध आणि भू-राजकीय विश्लेषणात या सिद्धांताला महत्त्व दिले जाते.