भीमा कोरेगाव युद्ध

भीमा कोरेगाव युद्ध हे १ जानेवारी १८१८ रोजी झाले होते. या युद्धामागे अनेक ऐतिहासिक आणि सामाजिक कारणे होती, जी खालीलप्रमाणे आहेत:

• मराठा साम्राज्याचा अस्त आणि पेशव्यांची सत्ता: १७व्या शतकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेले मराठा साम्राज्य १८व्या शतकाच्या उत्तरार्धात पेशव्यांच्या ताब्यात आले. पेशवे हे ब्राह्मण होते आणि त्यांच्या काळात समाजात जातीय भेदभावाला मोठ्या प्रमाणावर खतपाणी घालण्यात आले.
• पेशव्यांचे अस्पृश्यांवरील अत्याचार: पेशव्यांच्या राजवटीत अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या समाजावर, विशेषतः महार समाजावर, खूप अत्याचार होत होते. त्यांना गावकुसाबाहेर ठेवले जाई, सार्वजनिक पाणवठ्यांचा वापर करण्यास बंदी होती, आणि त्यांच्या सावलीमुळे "उच्च" जातींचे लोक विटाळतील अशी धारणा होती. यामुळे महार समाज पेशव्यांच्या राजवटीवर अत्यंत असंतुष्ट होता.
• तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध (१८१७-१८१८): इंग्रज ईस्ट इंडिया कंपनीला भारतात आपली सत्ता पूर्णपणे स्थापित करायची होती. त्यासाठी त्यांना मराठा साम्राज्याची सत्ता मोडून काढणे आवश्यक होते. १८१७ मध्ये तिसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धाला सुरुवात झाली, ज्यात इंग्रज आणि पेशवे यांच्यात अनेक ठिकाणी लढाया झाल्या.
• महार सैनिकांची इंग्रजांना मदत: पेशव्यांच्या भेदभावी वागणुकीमुळे आणि त्यांच्या अत्याचारांमुळे अनेक महार सैनिक पेशव्यांच्या विरोधात होते. इंग्रजांनी त्यांना आपल्या सैन्यात सामील करून घेतले आणि त्यांच्याशी अधिक समानतेने वागण्याचे आश्वासन दिले. यामुळे, महार सैनिकांना इंग्रज सैन्यात संधी मिळाली, जिथे त्यांना शौर्य दाखवण्याची आणि सन्मान मिळवण्याची आशा होती.
• भीमा कोरेगाव येथे संघर्ष:
  • १८१७ च्या शेवटी, पेशवा बाजीराव दुसरा याने इंग्रजांना पूर्णपणे हरवून आपले साम्राज्य वाचवण्यासाठी मोठी फौज तयार केली होती. ही फौज पुण्याच्या दिशेने निघाली होती.
  • याच दरम्यान, कॅप्टन फ्रान्सिस स्टॉंटनच्या नेतृत्वाखालील सुमारे ५००-६०० सैनिक (त्यातील बहुसंख्य महार बटालियनचे होते, ज्यांना बॉम्बे नेटिव्ह इन्फंट्री असे म्हटले जात असे) पुण्याच्या दिशेने जात होते.
  • १ जानेवारी १८१८ रोजी सकाळी, भीमा नदीच्या काठी असलेल्या कोरेगाव गावाजवळ पेशव्यांच्या मोठ्या सैन्याचा (सुमारे २८,००० ते ४०,००० सैनिक) आणि या लहान इंग्रज सैन्याचा सामना झाला.
  • महार सैनिकांनी अदम्य शौर्य दाखवत पेशव्यांच्या प्रचंड सैन्याचा दिवसभर सामना केला. त्यांनी पेशव्यांच्या हल्ल्याचा सातत्याने प्रतिकार केला, ज्यामुळे पेशव्यांना अपेक्षित विजय मिळाला नाही.
  • या लढाईमुळे पेशव्यांचे मनोबल खचले आणि त्यांना माघार घ्यावी लागली. ही लढाई जरी ब्रिटिश सैन्याच्या दृष्टीने एक सामरिक विजय नसली तरी, पेशव्यांच्या मोठ्या सैन्याला रोखण्यात आलेल्या यशामुळे ती अत्यंत महत्त्वाची ठरली.

थोडक्यात, भीमा कोरेगाव युद्ध हे पेशव्यांच्या अत्याचारी राजवटीविरुद्ध महार समाजाच्या आत्मसन्मानाची आणि शौर्याची लढाई होती, जी इंग्रज-मराठा युद्धाचा एक भाग बनली. यामुळे दलित समाजाला आपल्या अस्मितेची आणि शौर्याची जाणीव झाली आणि हे युद्ध त्यांच्यासाठी प्रेरणादायी ठरले.