जहालवाद

जहालवादाचा उदय (Rise of Extremism)

भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामात, १८८५ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना झाल्यानंतर, सुरुवातीची सुमारे २० वर्षे (१८८५-१९०५) 'मवाळ' (Moderates) नेत्यांचे वर्चस्व होते. दादाभाई नवरोजी, गोपाळ कृष्ण गोखले यांसारखे नेते संवैधानिक मार्गाने, अर्ज-विनंत्या करून हक्क मिळवण्याचा प्रयत्न करत होते. परंतु, त्यांच्या या धोरणातून अपेक्षित यश मिळत नसल्याचे दिसू लागल्यावर, एक नवीन आणि अधिक आक्रमक विचारसरणी उदयास आली, ज्याला 'जहालवाद' (Extremism) असे म्हटले जाते.

जहालवादाच्या उदयाची प्रमुख कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

• मवाळ नेत्यांच्या कार्यपद्धतीचे अपयश: मवाळ नेत्यांनी ब्रिटिश सरकारकडे केलेल्या अनेक मागण्या आणि विनंत्यांकडे ब्रिटिश सरकारने दुर्लक्ष केले. यामुळे तरुणाईमध्ये आणि जनतेमध्ये असंतोष वाढला आणि त्यांना मवाळ धोरणे निरुपयोगी वाटू लागली.
• भारताची आर्थिक पिळवणूक: ब्रिटिशांच्या धोरणांमुळे भारतात दारिद्र्य, दुष्काळ आणि आर्थिक शोषण मोठ्या प्रमाणावर वाढले होते. धन-निचरा सिद्धांतामुळे (Drain Theory) भारताची संपत्ती इंग्लंडकडे जात असल्याचे स्पष्ट झाले, ज्यामुळे लोकांमध्ये तीव्र असंतोष निर्माण झाला.
• लॉर्ड कर्झनची दडपशाहीची धोरणे: लॉर्ड कर्झन (१८९९-१९०५) याने भारतीय विद्यापीठांवरील नियंत्रण वाढवणारे कायदे, गुप्तचर खाते मजबूत करणारे कायदे आणि विशेषतः १९०५ साली केलेली बंगालची फाळणी, यांसारख्या धोरणांमुळे भारतीयांमध्ये प्रचंड संताप निर्माण झाला. बंगालची फाळणी हे जहालवाद वाढीस लागण्याचे एक प्रमुख कारण ठरले.
• जागतिक घटनांचा प्रभाव: १९०४-०५ च्या रशियन-जपानी युद्धात आशियाई देश जपानने युरोपीय सत्ता रशियाचा पराभव केला. या घटनेमुळे भारतीयांना प्रेरणा मिळाली की, युरोपीय सत्ता अजिंक्य नाहीत आणि त्यांना हरवता येऊ शकते. तसेच, आयर्लंड, तुर्कस्तान, चीन यांसारख्या देशांमध्ये सुरू असलेल्या राष्ट्रीय चळवळींचाही भारतीयांवर प्रभाव पडला.
• भारतीयांमध्ये वाढलेली आत्मजागरूकता: स्वामी विवेकानंद, स्वामी दयानंद सरस्वती, लोकमान्य टिळक यांसारख्या नेत्यांनी भारतीय संस्कृतीचा आणि इतिहासाचा गौरव करून लोकांमध्ये आत्मविश्वास आणि आत्मसन्मान निर्माण केला. 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!' हे टिळकांचे वाक्य जहालवादाचे प्रतीक बनले.
• नैसर्गिक आपत्त्यांवरील ब्रिटिश सरकारची उदासीनता: प्लेग आणि दुष्काळ यांसारख्या नैसर्गिक आपत्त्यांच्या वेळी ब्रिटिश सरकारने केलेल्या उपाययोजना अपुऱ्या पडल्या आणि त्यांच्या उदासीन धोरणांमुळे लोकांमध्ये संताप वाढला.

या कारणांमुळे, बाळ गंगाधर टिळक (महाराष्ट्र), लाला लजपत राय (पंजाब) आणि बिपीनचंद्र पाल (बंगाल) या 'लाल-बाल-पाल' त्रिकुटाच्या नेतृत्वाखाली जहालवादी विचारसरणी अधिक प्रभावी ठरली. त्यांनी 'स्वराज्य', 'स्वदेशी', 'बहिष्कार' (सरकारी वस्तू व शिक्षण संस्थांवर बहिष्कार) आणि 'राष्ट्रीय शिक्षण' या चतुःसूत्रीचा पुरस्कार केला. जहालवादाने स्वातंत्र्यलढ्याला एक नवीन दिशा दिली आणि तो अधिक व्यापक व तीव्र बनवला.