बखर वा

बखर वाङ्मय: व्युत्पत्ती आणि वर्गीकरण

मराठी साहित्यातील 'बखर' हा एक महत्त्वाचा वाङ्मयप्रकार आहे, जो मुख्यतः ऐतिहासिक घटना, व्यक्तींची चरित्रे आणि राजघराण्यांचा इतिहास कथन करतो.

१. व्युत्पत्ती (Origin):

• 'बखर' या शब्दाची व्युत्पत्ती अरबी भाषेतील 'खबर' या शब्दावरून झाली आहे. 'खबर' म्हणजे 'बातमी' किंवा 'माहिती'.
• कालांतराने, या 'खबर' शब्दाचे रूपांतर मराठीत 'बखर' असे झाले. त्यामुळे बखर म्हणजे ऐतिहासिक माहिती किंवा वृत्तांत होय.
• बखरींमध्ये तत्कालीन राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक घडामोडींची नोंद आढळते. मौखिक परंपरेतून किंवा प्रत्यक्ष अनुभवातून, ऐकीव माहितीवरून या बखरी लिहिल्या गेल्या आहेत.

२. बखर वाङ्मयाचे वर्गीकरण (Classification):

बखरींचे त्यांच्या विषयानुसार आणि स्वरूपानुसार अनेक प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाते. प्रमुख वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे:

• अ) चरित्रात्मक बखरी (Biographical Bakhars):
  • या प्रकारच्या बखरींमध्ये एखाद्या विशिष्ट व्यक्तीच्या जीवनाचे, पराक्रमांचे, कार्याचे वर्णन केले जाते. यामध्ये राजा, सेनापती किंवा प्रमुख व्यक्तीच्या आयुष्यातील महत्त्वाच्या घटनांचा समावेश असतो.
  • उदाहरणार्थ:
    • शिवाजी महाराजांची बखर: या बखरींमध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांचे चरित्र, त्यांचे पराक्रम, राज्याचा विस्तार आणि त्यांनी केलेले महत्त्वाचे निर्णय यांचे वर्णन आढळते.
    • संभाजी महाराजांची बखर: छत्रपती संभाजी महाराजांच्या जीवनावर आणि त्यांच्या कारकिर्दीवर प्रकाश टाकणाऱ्या बखरी.
• ब) प्रसंगवर्णनात्मक बखरी (Event-based Bakhars):
  • या बखरींमध्ये एखाद्या विशिष्ट ऐतिहासिक घटनेचे किंवा प्रसंगाचे सविस्तर वर्णन असते. अनेकदा युद्धाचे, मोहिमेचे किंवा महत्त्वाच्या वाटाघाटींचे चित्रण यात असते.
  • उदाहरणार्थ:
    • पानिपतची बखर: पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धाचे तपशीलवार वर्णन करणारी बखर. या लढाईतील घटना, महत्त्वाचे सेनापती, मराठ्यांचे शौर्य आणि पराभव यांची माहिती यात मिळते.
    • भाऊसाहेबांची बखर: पानिपतच्या युद्धातील मराठा सेनापती सदाशिवराव भाऊ यांच्या नेतृत्वाखालील घटनांचे वर्णन करणारी बखर.
• क) राज्यनिहाय किंवा वंशपरंपरागत बखरी (Dynastic or Kingdom-wise Bakhars):
  • या बखरी एखाद्या विशिष्ट राजघराण्याच्या किंवा वंशाच्या इतिहासाचे वर्णन करतात. यात राजघराण्याच्या स्थापनेपासून ते त्यांच्या अवनतीपर्यंतच्या घटनांचा समावेश असतो.
  • उदाहरणार्थ:
    • पेशव्यांची बखर: पेशव्यांच्या कारकिर्दीतील महत्त्वाचे टप्पे, त्यांचे पराक्रम, राज्यविस्तार आणि प्रशासकीय व्यवस्था यांचे वर्णन करणारी बखर.
    • शिंदे घराण्याची बखर: शिंदे घराण्याच्या उत्पत्तीपासून ते त्यांच्या राजकीय योगदानापर्यंतचा इतिहास सांगणारी बखर.
• ड) आत्मचरित्रात्मक किंवा आत्मचरित्रपर बखरी (Autobiographical Bakhars - Rare but exist):
  • अशा बखरी तुलनेने कमी असल्या तरी, काही बखरींमध्ये लेखकाने स्वतःच्या अनुभवांचे किंवा प्रत्यक्ष पाहिलेल्या घटनांचे वर्णन केलेले असते. यात अनेकदा लेखकाचा दृष्टिकोन महत्त्वाचा असतो.
  • उदाहरणार्थ:
    • काही दरबारी लेखकांनी लिहिलेल्या बखरींमध्ये त्यांच्या स्वतःच्या भूमिकेचा किंवा अनुभवांचा उल्लेख आढळतो, जरी त्या पूर्णतः आत्मचरित्रात्मक नसतात. (या प्रकाराची उदाहरणे शोधणे थोडे अवघड आहे, कारण बहुतांश बखरी तृतीय-पुरुषी निवेदनात आहेत.)