बाजार अपयश

बाजार यंत्रणेचे अपयश (Market Failure) म्हणजे काय?

बाजार यंत्रणेचे अपयश म्हणजे अशी परिस्थिती, जिथे मुक्त बाजारपेठ (free market) संसाधनांचे कार्यक्षमतेने वाटप (efficient allocation of resources) करण्यास अपयशी ठरते. याचा अर्थ असा की, वस्तू आणि सेवांचे उत्पादन तसेच त्यांचे वितरण अशा प्रकारे होते, ज्यामुळे समाजाचे एकूण कल्याण (overall social welfare) कमी होते किंवा ते जास्तीत जास्त होत नाही. जेव्हा बाजारपेठ आपोआप इष्टतम (optimal) परिणाम साधू शकत नाही, तेव्हा सरकारला त्यात हस्तक्षेप करावा लागतो.

बाजार यंत्रणेच्या अपयशाची कारणे:

बाजार यंत्रणेच्या अपयशाची अनेक प्रमुख कारणे आहेत, ती खालीलप्रमाणे आहेत:

• १. बाह्य परिणाम (Externalities):

  बाह्य परिणाम म्हणजे असे परिणाम जे एखाद्या आर्थिक क्रियेमुळे तिसऱ्या पक्षावर होतात, ज्याचा त्या व्यवहाराशी प्रत्यक्ष संबंध नसतो. हे परिणाम सकारात्मक किंवा नकारात्मक असू शकतात.

  • नकारात्मक बाह्य परिणाम (Negative Externalities): जेव्हा एखाद्या वस्तूच्या उत्पादन किंवा वापरामुळे तिसऱ्या पक्षाला नुकसान होते, परंतु त्याला त्याची भरपाई मिळत नाही. उदा. कारखान्यांमुळे होणारे प्रदूषण, ज्यामुळे आसपासच्या लोकांना आरोग्याच्या समस्यांना तोंड द्यावे लागते. बाजारपेठ अशा वस्तूंचे जास्त उत्पादन करते, कारण उत्पादनाचे सामाजिक खर्च खाजगी खर्चापेक्षा जास्त असतात.
  • सकारात्मक बाह्य परिणाम (Positive Externalities): जेव्हा एखाद्या वस्तूच्या उत्पादन किंवा वापरामुळे तिसऱ्या पक्षाला फायदा होतो, परंतु त्याला त्यासाठी पैसे द्यावे लागत नाहीत. उदा. शिक्षण किंवा लसीकरण. शिक्षणामुळे व्यक्तीसोबतच समाजालाही फायदा होतो. बाजारपेठ अशा वस्तूंचे कमी उत्पादन करते, कारण उत्पादनाचे सामाजिक फायदे खाजगी फायद्यांपेक्षा जास्त असतात.
• २. सार्वजनिक वस्तू (Public Goods):

  सार्वजनिक वस्तू अशा असतात ज्या 'गैर-प्रतिस्पर्धी' (non-rivalrous) आणि 'गैर-वगळण्यायोग्य' (non-excludable) असतात. म्हणजे, एका व्यक्तीने त्याचा वापर केल्याने दुसऱ्याच्या वापरासाठी ती कमी होत नाही (गैर-प्रतिस्पर्धी), आणि एकदा उपलब्ध झाल्यावर कुणालाही त्याचा वापर करण्यापासून रोखता येत नाही (गैर-वगळण्यायोग्य).

  • उदाहरणे: राष्ट्रीय संरक्षण, सार्वजनिक रस्ते, पथदिवे.
  • फुकट्यांचा प्रश्न (Free-Rider Problem): सार्वजनिक वस्तूंचे पैसे न भरताही त्यांचा लाभ घेता येत असल्याने, लोक त्यासाठी पैसे देण्यास तयार नसतात. यामुळे बाजारपेठ अशा वस्तूंचे पुरेसे उत्पादन करत नाही, कारण खाजगी कंपन्यांना नफा मिळत नाही.
• ३. माहितीची विषमता (Information Asymmetry):

  जेव्हा बाजारातील एका पक्षाकडे दुसऱ्या पक्षापेक्षा अधिक किंवा चांगली माहिती असते, तेव्हा ही स्थिती निर्माण होते. यामुळे अपयशी व्यवहार होऊ शकतात.

  • प्रतिकूल निवड (Adverse Selection): विक्रीपूर्वी माहितीची विषमता. उदा. जुन्या कारच्या बाजारात, विक्रेत्याला कारबद्दल अधिक माहिती असते, ज्यामुळे खरेदीदार चांगल्या कारसाठी कमी किंमत देतो, आणि खराब कारचा बाजार भरतो. विमा बाजारात, आजारी लोकांना विम्याची जास्त गरज असते, ज्यामुळे निरोगी लोक विमा काढत नाहीत.
  • नैतिक धोका (Moral Hazard): व्यवहारानंतर माहितीची विषमता. उदा. विमा काढल्यानंतर लोक अधिक बेफिकीर होऊ शकतात, कारण त्यांना नुकसानीची भीती नसते.
• ४. एकाधिकार किंवा बाजारातील शक्ती (Monopoly or Market Power):

  जेव्हा बाजारात एकच विक्रेता (एकाधिकार) किंवा काही मोजके मोठे विक्रेते (अल्पाधिकार) असतात, तेव्हा त्यांना वस्तूंच्या किंमती आणि पुरवठ्यावर नियंत्रण ठेवण्याची शक्ती मिळते. अशा परिस्थितीत, ते किंमती वाढवून आणि उत्पादन कमी करून नफा कमवतात, ज्यामुळे संसाधनांचे कार्यक्षम वाटप होत नाही आणि ग्राहकांचे नुकसान होते.

• ५. अपूर्ण बाजारपेठा (Incomplete Markets):

  काही विशिष्ट वस्तू आणि सेवांसाठी बाजारपेठा अस्तित्वातच नसतात, जरी त्यांची गरज आणि मागणी असते. उदा. भविष्यातील जोखीम (risk) कमी करण्यासाठी काही प्रकारचे विमा उपलब्ध नसतात, किंवा काही दीर्घकालीन विकासासाठी आवश्यक असलेले भांडवल खाजगी बाजारपेठा पुरवत नाहीत.

• ६. आर्थिक अस्थिरता (Economic Instability):

  बाजारपेठा नेहमीच स्थिर नसतात; त्या तेजी-मंदीच्या (boom and bust) चक्रातून जातात. यामुळे बेरोजगारी, महागाई किंवा आर्थिक मंदीसारख्या समस्या निर्माण होतात, ज्या बाजारपेठ स्वतःहून सोडवू शकत नाहीत आणि यासाठी सरकारी हस्तक्षेपाची गरज भासते.

या कारणांमुळे, सरकारला बाजार यंत्रणेतील अपयश दूर करण्यासाठी नियमन, कर आकारणी, अनुदान देणे किंवा सार्वजनिक वस्तू आणि सेवांचा पुरवठा करणे असे उपाय योजावे लागतात.