संप्रेषणाची वैशिष्ट

संप्रेषण (Communication) म्हणजे काय?

संप्रेषण म्हणजे दोन किंवा अधिक व्यक्तींमध्ये माहिती, विचार, कल्पना, भावना किंवा दृष्टिकोन यांची देवाणघेवाण करणे होय. यात संदेश पाठवणारा (sender) आणि संदेश स्वीकारणारा (receiver) हे दोघेही सहभागी असतात. संप्रेषण हे शाब्दिक (उदा. बोलणे, लिहिणे) किंवा अशाब्दिक (उदा. हावभाव, देहबोली) असू शकते आणि त्याचा उद्देश समजून घेणे, समजावणे किंवा प्रभावित करणे हा असतो.

संप्रेषणाची वैशिष्ट्ये:

• द्वि-मार्गी प्रक्रिया (Two-Way Process): संप्रेषण ही एकतर्फी प्रक्रिया नाही. संदेश पाठवणारा आणि संदेश स्वीकारणारा हे दोन्ही घटक यात सक्रिय असतात. संदेश स्वीकारल्यानंतर, स्वीकारणारा प्रतिसाद (feedback) देतो, ज्यामुळे संप्रेषण पूर्ण होते.
• सातत्यपूर्ण प्रक्रिया (Continuous Process): संप्रेषण हे जीवनातील आणि संघटनेतील एक अखंड आणि सतत चालणारे कार्य आहे. ते कधीही थांबत नाही, कारण व्यक्ती नेहमीच कोणत्या ना कोणत्या मार्गाने संवाद साधत असतात.
• उद्देशपूर्ण (Purposeful): प्रत्येक संप्रेषणामागे काहीतरी विशिष्ट हेतू असतो. तो माहिती देणे, समजावून सांगणे, प्रेरित करणे, प्रभावित करणे किंवा कोणताही विशिष्ट प्रतिसाद मिळवणे हा असू शकतो.
• शब्दिक आणि अशाब्दिक (Verbal and Non-verbal): संप्रेषण केवळ शब्दांनीच होत नाही. ते बोलून (मौखिक), लिहून (लिखित) अशा शाब्दिक स्वरूपात असू शकते. तसेच, हावभाव, देहबोली, चेहऱ्यावरील भाव, डोळ्यांचा संपर्क इत्यादी अशाब्दिक स्वरूपातही ते घडते.
• माहितीची देवाणघेवाण (Exchange of Information): संप्रेषणाचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे माहिती, कल्पना, विचार, भावना यांची देवाणघेवाण करणे. यामुळे सहभागी व्यक्तींमध्ये समज विकसित होते.
• समज निर्माण करणे (Creation of Understanding): प्रभावी संप्रेषण तेव्हाच घडते जेव्हा संदेश पाठवलेल्या व्यक्तीला जो संदेश पोहोचवायचा आहे, तो त्याच अर्थाने संदेश स्वीकारणाऱ्याला समजतो. चुकीच्या समजामुळे संप्रेषण अयशस्वी होऊ शकते.
• संदेश, माध्यम आणि प्रतिसाद (Message, Medium and Feedback): संप्रेषणामध्ये एक संदेश असतो, जो एका विशिष्ट माध्यमातून (उदा. फोन, ईमेल, समोरासमोर) पाठवला जातो. संदेश मिळाल्यावर स्वीकारणारा त्याचा प्रतिसाद (feedback) देतो, जो संप्रेषण प्रक्रियेचा महत्त्वाचा भाग आहे.
• परिवर्तनशील (Dynamic): संप्रेषण परिस्थितीनुसार बदलत असते. ते औपचारिक (formal) किंवा अनौपचारिक (informal) असू शकते आणि वेगवेगळ्या संदर्भात (context) त्याची पद्धत आणि स्वरूप बदलू शकते.