मूलभूत कर्तव्ये आणि

आपण 'मूलभूत कर्तव्ये' आणि 'संयुक्त राष्ट्र संघटना' या दोन भिन्न संकल्पनांबद्दल माहिती विचारली आहे. त्याबद्दल सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे:

१. मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties)

मूलभूत कर्तव्ये म्हणजे भारतीय नागरिकांनी देशाप्रती आणि समाजाप्रती पाळायला हवी अशी नैतिक जबाबदारी. ही कर्तव्ये नागरिकांच्या हक्कांसोबतच त्यांची जबाबदारी देखील दर्शवतात.

• समावेश: भारतीय संविधानात मूलभूत कर्तव्यांचा समावेश ४२व्या घटनादुरुस्तीने (१९७६) करण्यात आला. ही संकल्पना तत्कालीन सोव्हिएत युनियनच्या संविधानावरून (आता रशिया) घेण्यात आली.
• समिती: सरदार स्वर्णसिंग समितीच्या शिफारशीनुसार ही कर्तव्ये संविधानाच्या भाग IV-A मध्ये, अनुच्छेद ५१-A अंतर्गत समाविष्ट करण्यात आली.
• संख्या: सुरुवातीला १० मूलभूत कर्तव्ये होती. नंतर ८६व्या घटनादुरुस्तीने (२००२) ११वे कर्तव्य (शिक्षणाचे कर्तव्य) जोडण्यात आले.
• स्वरूप: मूलभूत कर्तव्ये न्यायप्रविष्ट नाहीत, म्हणजे ती कायद्याने सक्तीची नसली तरी, ती नागरिकांसाठी नैतिक मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत.
• काही प्रमुख मूलभूत कर्तव्ये:
  • संविधानाचे पालन करणे, त्याचे आदर्श, राष्ट्रध्वज आणि राष्ट्रगीत यांचा आदर करणे.
  • भारताचे सार्वभौमत्व, एकता आणि अखंडत्व राखणे व त्याचे संरक्षण करणे.
  • देशाचे संरक्षण करणे आणि आवाहन केले जाईल तेव्हा राष्ट्रसेवा करणे.
  • धार्मिक, भाषिक आणि प्रादेशिक किंवा सांप्रदायिक भिन्नतेच्या पलीकडे जाऊन सर्व लोकांमध्ये सामंजस्य आणि बंधुत्वाची भावना वाढवणे. स्त्रियांच्या प्रतिष्ठेला कमीपणा आणणाऱ्या प्रथांचा त्याग करणे.
  • आपल्या संमिश्र संस्कृतीच्या समृद्ध वारशाचे मोल जाणणे आणि तो जतन करणे.
  • जंगले, सरोवरे, नद्या आणि वन्यजीवनासह नैसर्गिक पर्यावरणाचे संरक्षण व संवर्धन करणे आणि सजीवांबद्दल करुणा बाळगणे.
  • वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि शोध व सुधारणेची भावना विकसित करणे.
  • सार्वजनिक मालमत्तेचे संरक्षण करणे आणि हिंसाचाराचा त्याग करणे.
  • राष्ट्र सतत उच्च पातळीवर प्रयत्न करत राहील आणि यशाची नवीन शिखरे गाठेल यासाठी प्रयत्न करणे.
  • प्रत्येक पालकाने किंवा पालकासारख्या व्यक्तीने ६ ते १४ वयोगटातील आपल्या पाल्यास शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे. (८६वी घटनादुरुस्ती २००२)

२. संयुक्त राष्ट्र संघटना (United Nations Organization - UNO)

संयुक्त राष्ट्र संघटना (UN) ही एक आंतरराष्ट्रीय संस्था आहे, जी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य वाढवण्यासाठी आणि भविष्यातील युद्धे टाळण्यासाठी स्थापन करण्यात आली.

• स्थापना: २४ ऑक्टोबर १९४५ रोजी ५१ देशांनी मिळून संयुक्त राष्ट्र संघटनेची स्थापना केली. दुसऱ्या महायुद्धानंतर शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी आणि आंतरराष्ट्रीय सुरक्षा राखण्यासाठी याची स्थापना करण्यात आली.
• मुख्यालय: न्यूयॉर्क शहर, अमेरिका.
• उद्दिष्ट्ये:
  • आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षा राखणे.
  • राष्ट्रांमध्ये मैत्रीपूर्ण संबंध विकसित करणे.
  • आंतरराष्ट्रीय समस्या सोडवण्यासाठी आणि मानवी हक्कांचा आदर वाढवण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सहकार्य साध्य करणे.
  • या सामायिक उद्दिष्टांसाठी राष्ट्रांचे कार्य सुसंवादी करण्याचे केंद्र म्हणून काम करणे.
• सदस्य देश: सध्या १९३ सदस्य देश आहेत. जगातील जवळजवळ सर्व स्वतंत्र देश याचे सदस्य आहेत.
• प्रमुख अंगे: संयुक्त राष्ट्र संघटनेची सहा प्रमुख अंगे आहेत:
  • महासभा (General Assembly): सर्व सदस्य देशांचे प्रतिनिधी असलेले मुख्य विचारविनिमय, धोरणनिर्मिती आणि प्रतिनिधीत्व करणारे अंग.
  • सुरक्षा परिषद (Security Council): आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षा राखण्याची प्राथमिक जबाबदारी असलेली संस्था. या परिषदेत ५ स्थायी सदस्य (चीन, फ्रान्स, रशिया, युनायटेड किंगडम आणि युनायटेड स्टेट्स) आणि १० अस्थायी सदस्य असतात.
  • आर्थिक आणि सामाजिक परिषद (Economic and Social Council - ECOSOC): आर्थिक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय समस्यांवर चर्चा करण्यासाठी आणि शिफारशी करण्यासाठी जबाबदार.
  • विश्वस्त मंडळ (Trusteeship Council): विश्वस्त प्रदेशांच्या (Trust Territories) प्रशासनावर देखरेख करण्यासाठी स्थापन करण्यात आले होते. १९९४ मध्ये त्याचे कार्य पूर्ण झाले.
  • आंतरराष्ट्रीय न्यायालय (International Court of Justice - ICJ): हे संयुक्त राष्ट्रांचे मुख्य न्यायिक अंग आहे, ज्याचे मुख्यालय हेग (नेदरलँड्स) येथे आहे.
  • सचिवालय (Secretariat): संयुक्त राष्ट्र संघटनेचे दैनंदिन कामकाज करणारे अंग, ज्याचे प्रमुख महासचिव (Secretary-General) असतात.
• कार्य: शांतता मोहिमा, मानवी हक्कांचे संरक्षण, नैसर्गिक आपत्त्यांमध्ये मदत, आर्थिक विकास आणि सामाजिक प्रगतीसाठी कार्य करणे.

स्त्रोत: संयुक्त राष्ट्र (UN) अधिकृत वेबसाइट