वर्ग संघर्ष

वर्ग संघर्ष (Class Struggle) ही एक सामाजिक आणि राजकीय संकल्पना आहे जी समाजातील वेगवेगळ्या आर्थिक आणि सामाजिक वर्गांमध्ये अस्तित्वात असलेल्या संघर्षावर किंवा विरोधावर भर देते.

या संकल्पनेला सर्वात जास्त महत्त्व

कार्ल मार्क्स

आणि

फ्रेडरिक एंगेल्स

यांनी दिले. त्यांच्या मते, मानवी इतिहासाची गाथा ही वर्ग संघर्षाचीच गाथा आहे. त्यांनी त्यांच्या "कम्युनिस्ट मॅनिफेस्टो" (Communist Manifesto) या ग्रंथात यावर सविस्तर चर्चा केली आहे.

वर्ग संघर्षाची मुख्य कल्पना अशी आहे की:

• समाजाची विभागणी: समाज नेहमीच दोन प्रमुख विरोधी वर्गांमध्ये विभागलेला असतो - एक वर्ग ज्यांच्याकडे उत्पादन साधनांची (उदा. जमीन, कारखाने, भांडवल) मालकी असते आणि दुसरा वर्ग जो आपली श्रमशक्ती विकून उपजीविका करतो.
• संघर्षाचे कारण: या दोन्ही वर्गांचे हितसंबंध परस्परविरोधी असतात. मालक वर्ग नेहमीच नफा वाढवण्याचा प्रयत्न करतो, तर कामगार वर्ग आपल्या मजुरी आणि कामाच्या परिस्थिती सुधारण्यासाठी संघर्ष करतो.
• सामाजिक बदलाचे इंजिन: मार्क्सच्या मते, हा वर्ग संघर्षच सामाजिक बदलाचे आणि क्रांतीचे मुख्य कारण आहे. इतिहासातील प्रत्येक मोठा बदल हा याच संघर्षातून निर्माण झाला आहे.
• भांडवलशाहीतील संघर्ष: भांडवलशाही समाजात हा संघर्ष

  बुर्झ्वाझी (Bourgeoisie)

  (भांडवलदार/मालक वर्ग) आणि

  प्रोलेतारियत (Proletariat)

  (कामगार वर्ग) यांच्यात होतो.
• अंतिम लक्ष्य: मार्क्सचे असे मत होते की, हा संघर्ष शेवटी कामगार वर्गाच्या क्रांतीमध्ये परावर्तित होईल आणि वर्गविरहित समाज (साम्यवाद) निर्माण होईल, जिथे कोणताच वर्ग राहणार नाही आणि कोणताच संघर्ष होणार नाही.

थोडक्यात, वर्ग संघर्षावर भर म्हणजे समाजातील आर्थिक विषमतेमुळे निर्माण होणारे संघर्ष हेच सामाजिक आणि राजकीय बदलाचे मुख्य चालक आहेत, असे मानणे.