भारतीय तत्
भारतीय तत्त्वज्ञानानुसार, विशेषतः वेदान्त परंपरेत, मानवी अस्तित्वाचे विश्लेषण करण्यासाठी 'शरीरत्रय' आणि 'पंचकोश' या संकल्पना वापरल्या जातात.
शरीरत्रय (तीन शरीरे)
शरीरत्रय म्हणजे आत्मा ज्या तीन शरीरांद्वारे कार्य करतो ती तीन शरीरे. ती खालीलप्रमाणे आहेत:
स्थूल शरीर (Sthula Sharira): हे आपले प्रत्यक्ष दिसणारे, स्पर्श करता येणारे भौतिक शरीर आहे. हे अन्न-पाण्याने पोसले जाते आणि पंचमहाभूतांपासून (पृथ्वी, जल, तेज, वायू, आकाश) बनलेले असते. जन्म, वाढ, बदल, क्षय आणि मृत्यू हे या शरीराचे स्वाभाविक गुणधर्म आहेत. हे जागृत अवस्थेत अनुभवले जाते.
सूक्ष्म शरीर / लिंग शरीर (Sukshma Sharira / Linga Sharira): हे एक अदृश्य, मानसिक आणि प्राणिक शरीर आहे. ते सतरा घटकांनी बनलेले असते:
- पाच ज्ञानेंद्रिये (डोळे, कान, नाक, जीभ, त्वचा)
- पाच कर्मेंद्रिये (हात, पाय, वाणी, गुदद्वार, जननेंद्रिये)
- पाच प्राण (प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान)
- मन
- बुद्धी
हे शरीर स्थूल शरीराला कार्यरत ठेवते आणि स्वप्नावस्थेत अनुभवले जाते. मृत्यू झाल्यावर स्थूल शरीर नष्ट होते, पण सूक्ष्म शरीर आपल्या कर्मांच्या वासना घेऊन पुढील जन्मासाठी प्रवास करते.
कारण शरीर (Karana Sharira): हे अत्यंत सूक्ष्म, अदृश्य आणि वासना तसेच कर्मांच्या संस्कारांचे भांडार असलेले शरीर आहे. हे अन्य दोन शरीरांचे कारण मानले जाते. हे अज्ञानाचे स्वरूप असून, गाढ निद्रेच्या अवस्थेत अनुभवले जाते, जिथे कोणतीही स्वप्ने किंवा जाणीव नसते. हे आत्म्याच्या जन्म-मृत्यूच्या चक्राचे मूळ कारण मानले जाते.
अधिक माहितीसाठी, आपण विकिपीडियावरील शरीरत्रय या लेखाला भेट देऊ शकता.
पंचकोश (पाच आवरणे)
तैत्तिरीयोपनिषदानुसार, पंचकोश म्हणजे आत्म्याला (ब्रह्माला) झाकणारी पाच आवरणे किंवा कोष आहेत. हे कोष स्थूलपणाकडून सूक्ष्मतेकडे जातात, आणि आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी हे कोष समजून घेणे आणि त्यापलीकडे जाणे महत्त्वाचे मानले जाते.
अन्नमय कोश (Annamaya Kosha): हा सर्वात बाहेरील कोश आहे, जो अन्नाने बनलेला आणि अन्नाने पोसला जातो. हे आपले स्थूल शरीरच आहे. 'मी हे शरीर आहे' अशी भावना या कोशाशी संबंधित असते.
प्राणमय कोश (Pranamaya Kosha): हा अन्नमय कोशाच्या आत असतो. हा प्राणशक्तीचा (जीवनशक्तीचा) कोश आहे, जो श्वसन, पचन आणि रक्ताभिसरण यांसारख्या शारीरिक क्रिया नियंत्रित करतो. या कोशात पाच प्राण (प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान) आणि कर्मेंद्रिये येतात.
मनोमय कोश (Manomaya Kosha): हा प्राणमय कोशाच्या आत असतो. हा मन, भावना, विचार आणि इच्छा यांचा कोश आहे. ज्ञानेंद्रिये (डोळे, कान इ.) देखील या कोशाचा भाग आहेत. यामुळे आपल्याला सुख-दुःख आणि बाह्य जगाचा अनुभव येतो.
विज्ञानमय कोश (Vijnanamaya Kosha): हा मनोमय कोशाच्या आत असतो. हा बुद्धी (ज्ञान आणि विवेक) आणि ज्ञानेंद्रिये यांचा कोश आहे. निर्णय घेणे, विचार करणे, विश्लेषण करणे आणि योग्य-अयोग्य ठरवणे ही या कोशाची कार्ये आहेत. 'मी कर्ता आहे' अशी भावना या कोशाशी संबंधित असते.
आनंदमय कोश (Anandamaya Kosha): हा सर्वात आतील आणि आत्म्याच्या जवळचा कोश आहे. हा आनंदाचा, समाधानाचा आणि शांतीचा अनुभव देतो. गाढ निद्रेत आणि समाधी अवस्थेत या कोशाचा अनुभव येतो. हा कारण शरीराचा एक भाग मानला जातो आणि